Malungcót at puspós n~g pan~gamba ang mahihiing si Linares; bagong catatanggáp niya n~g sulat ni doña Victorina, na ganitó ang sabi:
«Minamahal cong pinsan; ibig cong magcaroon n~g balita sa iyo sa loob n~g tatlóng araw, cung pinatáy ca na n~g alperes ó icaw ang pumatáy sa canyá ayaw acong lumampás ang isá man lamang araw na hindi tumátanggap pa ang hayop na iyán n~g ucol na parusa sacali't lumampás ang taning na iyán at hindi mo pa siyá hinahamon n~g patayan sasabihin co cay Don Santiago na cailán man ay hindi ca naguiguing secretario, ni hindi ca nacapagbibiro cay Canovas ni hindi ca nacacasama sa pagliliwaliw n~g general Arseño Martines sasabihin co cay Clarita na pawang casinun~galin~gang lahát at hindi catá bibigyan cahi't isáng cuarta n~guni at cung hamunin mo siya ipinan~gan~gaco co sa iyo ang bawa't iyong maibigan caya n~ga tingnan mo cung hamunin mo siyá at ipinagbibigay alam co sa iyo na hindi acó papayag n~g m~ga pagtalilis at m~ga dahidahilan.
Ang pinsan mong gumiguiliw sa iyo mula sa pusò,
Victorina de los Reyes de De Espadaña.
Sampaloc, lunes á las 7 n~g gabi.»
Mabigát ang bagay na iyón: kilalá ni Linares ang ugali ni doña Victorina at nalalaman niyá cung hanggang saan ang magágawa; cung pakiusapan siyá n~g nauucol sa catuwira'y tulad sa cung magsaysay n~g nauucol sa calinisan n~g puri't pakikipag capuwa-tao sa isáng carabinero n~g Hacienda, pagca talagang may pacay na macakita n~g contrabando sa lugar na tunay na wala; ang mamanhic ay waláng cabuluhán, magdaya'y lalo n~g masamá; wala na n~gang sucat pagpapaliiran cung hindi maghamón n~g away.
--N~guni't ¿paano?--ang sinasabing nagpaparoo't paritong mag-isá;--cung salubun~gin acó n~g masasamang pananalita? ¿cung ang canyáng asawa ang aking maratnan? ¿sino caya ang macaiibig magpadrino sa akin? ¿ang cura? ¿si capitan Tiago? ¡Sinusumpa co ang oras n~g aking pagsunod sa canyang m~ga hatol! ¡Daldál! ¿Sino ang pumipilit sa aking acó'y maghambóg, magsabi n~g m~ga cabulastugán, magpakita n~g m~ga cayaban~gan! anó ang sasabihin sa akin n~g guinoóng dalagang iyán ...? Dinaramdam co n~gayón ang paguiguing secretario co n~g lahat n~g m~ga ministro!
Sumásaganitóng malungcót na pakikipagsalitaan sa sarili ang mabait na si Linares n~g dumating si pari Salví. Ang catotohana'y lalo n~g payát at namumútla ang franciscano cay sa dati, n~guni't nagníningning sa canyáng m~ga matá ang isáng tan~gíng liwanag at sumusun~gaw sa canyáng m~ga labi ang isáng cacaibáng n~gitî.
--¿Guinoong Linares, lubós naman ang pag-iisá ninyó?--ang ibinati at saca tumun~go sa salas, na sa m~ga nacasiwang na pintô nito'y tumatacas ang iláng tinig n~g piano.
Nag-acala si Linares na n~gumitî.
--¿At si don Santiago?--ang idinugtóng n~g cura.
Dumating si capitang Tiago sa sandali ring iyón, humalic n~g camáy sa cura, kinuha niyá ang dalá nitóng sombrero at bastón n~gumin~giting mabaít na mabaít.
--¡Pakinggán ninyó, pakinggan ninyó!--ang sabi n~g curang papasóc sa salas, na sinúsundan ni Linares at ni capitan Tiago;--may dalá acóng magagalíng na balita na aking sasabihin sa lahát. Tumanggáp acó n~g m~ga sulat na galing sa Maynilà, na pawang nagpapatibay n~g sulat na dinalá sa akin cahapon ni guinoóng Ibarra ..., sa macatuwíd, don Santiago, ay wala na ang nacaháhadláng.
Si María Clara, na nacaupò sa piano sa guitnâ n~g canyang dalawáng caibigang babae, umanyóng titindig, datapuwa't kinulang siyá n~g lacás at muling naupô. Namutlâ si Linares at tinitigan si capitang Tiago na ibinabà ang m~ga matá.
--Untiunting totoóng kinalúlugdan co ang binatang iyan,--ang ipinagpatuloy n~g cura; n~g una'y masamà ang aking pagcápalagay sa canyá ..., may cauntíng cainitan ang ulo, n~guni't lubháng marunong umayos n~g canyáng m~ga pagcuculang, na anó pa't hindi mangyaring macapagtaním sa canyá ang sino man. Cung di n~ga lamang si padre Dámaso'y....
At tinudlà n~g cura n~g matuling pagsulyáp si María Clara, na nakikinig n~guni't hindi inihihiwalay ang m~ga mata sa papel n~g música, bagá man siya'y lihim na kinucurot ni Sinang, na sa gayóng paraa'y sinásaysay ang canyáng catuwâan; sumayaw sana siya cung silá'y nag-íisá.
--¿Si padre Dámaso po?--ang tanóng ni Linares.
--Opo, si padre Dámaso, ang sinabi,--ang ipinagpatuloy n~g cura, na hindi inihihiwalay ang tin~gín cay María Clara,--na palibhasa'y ... inaama sa binyág, hindi niyá maitutulot ... n~guni't sa cawacasan, inaacala cong humin~ging tawad sa canyá si guinoong Ibarra, bagay na hindi co pinag aalinlan~ganang magcacahusay-husay na lahát.
Nagtindíg si María Clara, nagsabi n~g isáng dahilán at pumasoc sa canyáng cuarto, na si Victoria ang casama.
--¿At cung hindi siyá patawarin ni padre Dámaso?--ang marahang tanóng ni capitang Tiago.
Cung magcagayo'y ... si María Clara ang macacaalam ... si padre Dámaso ang canyáng amáng caluluwa: n~guni't inaacala cong sila'y magcacáwatasan.
Nang sandalíng yaó'y napakinggán ang yabág n~g m~ga paglacad at sumipot si Ibarra, na sinusundan ni tía Isabel; ibá't ibáng m~ga damdamin ang napucaw n~g pagdating niyáng iyón. Bumati n~g boong guiliw cay capitang Tiago, na hindi maalaman cung n~gin~gitî ó iiyac, bumati cay Linares n~g isáng malaking pagyucód n~g ulo. Nagtindíg si fray Salví at iniabot sa canyá ang camáy n~g boong pagliyag, na anó pa't hindi napiguilan ni Ibarra ang isáng tin~ging nagpápahalatâ n~g malakíng pagtatacá.
--Huwág po cayóng magtacá,--ani fray Salví;--n~gayón-n~gayón lamang ay pinupuri co cayó.
Napasalamat si Ibarra at lumapit cay Sinang.
--¿Saán ca doroon sa boong maghapon?--ang itinanóng ni Sinang, sa canyang pananalitang musmós;--tumátanong cami sa aming sarili at aming sinasabi sa amin din: ¿Saán caya naparoon ang caluluwang iyáng tinubós sa Purgatorio? At bawa't isá sa ami'y nagsasabi n~g ibá't ibáng bagay.
--¿At mangyayari bang maalaman cung anó ang sinasabi ninyó?
--Hindi, iya'y isáng lihim, n~guni't sasabihin co sa iyó cung tayo tayo lamang. N~gayó'y sabihin mo sa akin cung saán ca doroon, upang maalaman co cung sino sa amin ang nacahulà.
--Hindi, iyá'y isá rin namang lihim, n~guni't sasabihin co sa iyo cung tayo tayo na lamang, sacali't itutulot n~g m~ga guinoóng itó.
--¡Mangyari bagá, mangyari bagá! ¡iyán palá lamang!--ani parì Salví.
Hinila ni Sinang si Crisóstomo sa isáng dulo n~g salas: natutuwâ siyáng mainam na canyáng mapagtátalos ang isáng lihim.
--Sabihin mo caibigan sa akin, ang tanóng ni Ibarra;--¿nagagalit pa si María sa akin?
--Aywán co, n~guni't ang wica niyá'y magalíng pa raw na siyá'y iyóng limutin na, at bago umiiyac. Ibig ni capitang Tiagong siyá'y pacasal sa guinoóng iyón, at gayón din si parì Dámaso, n~guni't hindi siyá nagsasabi n~g oo ó aayaw. N~gayóng umaga, n~g icaw ay ipinagtatanong namin, at sinasabi cong ¿baca nan~gin~gibig na sa ibá? sumagót siyá sa aking: ¡cahimanawari! at saca umiyác.
Nalúlungcot si Ibarra.
--Sabihin mo cay Maríang ibig co siyáng macausap na camí lamang dalawá.
--¿Cayó lamang dalawá?--ang tanóng ni Sinang, na pinapagcunót ang m~ga kilay at siyá'y tinitigan.
--Hindi naman lubós camíng dalawá lamang; n~guni't huwag sanang náhaharap iyón.
--May cahirapan; n~guni't huwag cang mabahalà, sasabihin co.
--¿At cailan co malalaman ang casagutan?
--Bucas, pumaroon ca sa bahay n~g maaga. Aayaw si Maríang mag-isá cailan man, sinasamahan namin siyá; isáng gabi'y natutulog si Victoria sa canyáng siping, at sa isáng gabí namá'y acó; bucas ay sa akin tamà ang pagsama sa canyá. N~guni't pakinggán mo, ¿at ang lihim? ¿Yayáo ca nang hindi mo pa sinasabi sa akin ang lalong pan~gulo?
--¡Siya n~ga naman palá! doon acó doroon sa Los Baños, mamímili acó n~g niyóg, sa pagca't ibig cong magtayô n~g isáng gáwaan; ang iyong tatay ang aking mácacasama.
--¿Walâ na ba cung di iyán lamang? ¡Nacú ang isáng lihim!--ang bigláng sinabi ni Sinang n~g malacás, na ang anyô'y ang sa narayaang magpapatubô; ang boong isip co'y....
--¡Mag-in~gat ca! ¡hindi co itinutulot sa iyóng iwatawat mo ang lihim na iyán!
--At hindi co naman ibig—ang isinagót ni Sinang na pinapan~gulubot ang ilóng.--Cung isáng bagay man lamang na may caunting cahulugán, marahil masabi co pa sa aking m~ga caibigang babae; datapuwa't ¡pamimilí n~g m~ga niyóg! ¡m~ga niyóg! ¿sino ang macacaibig macaalam n~g tungcól sa niyóg?
At nagdalidali n~g mainam na pagyáo at paghanap sa canyáng m~ga caibigang babae.
Nagpaalam si Ibarra n~g macaraán ang iláng sandali, sa pagca't canyáng nakitang walang salang pápanglaw ang pagpupulong na iyón; maasim na matamis ang pagmumukhâ ni capitang Tiago, hindi umiimic si Linares at nagmámasid, ang curang nagpapacunuwaring nagágalac ay nagsasalitâ n~g m~ga cacaibáng bagay. Hindi na mulíng lumabás ang alin man sa m~ga dalaga.