Paggabì, at n~g násisindi n~g lahát ang m~ga farol sa m~ga bintanà, guinawâ ang icaápat na paglabás n~g procesión, na sinásabayan n~g repique n~g m~ga campaná at n~g talastás n~g dating m~ga putucan.
Ang Capitan General na nagpápasyal n~g lacád, na caacbáy ang canyáng dalawang ayudante, si Capitang Tiago, ang Alcalde, ang Alférez at si Ibarra, na pinan~gun~gunahan n~g m~ga guardía civil at n~g m~ga púnong-báyan, na siyáng nan~gagwawahi n~g dáan at nagpapatabí sa tao, inanyayáhan silang doon manóod n~g pagdáan n~g procesiôn sa báhay n~g Gobernadorcillo, na nagpatayò sa harapán n~g isáng tablado, upang doon saysayín ang isang loa (pagpupuri) sa pag bibigay dan~gal sa Santong Patrón.
Tinalicdán maráhil n~g bóong galác ni Ibarra ang pakikiníg n~g tuláng iyón, palibhasa'y lálong minámagaling pa niyáng doon na manóod n~g procesión sa báhay ni Capitang Tiago, na kinatitirahan ni María at n~g caniyáng m~ga caibigang babáe, n~guni't sa pagcá't íbig n~g Capitan General na mápakinggan ang loa, napilítan siyáng mag-alíw na lámang sa pag-ásang si María Clara'y canyáng makikita sa teatro.
Ang pasimulà n~g procesió'y m~ga "ciriales" na pílac, na taglay n~g tatlóng m~ga sacristáng nan~gacaguantes, sumúsunod ang m~ga batá sa páaralang casáma ang caniláng maestro; pagcatápos ay ang m~ga batáng may daláng m~ga farol na papel, na ibá't ibá ang m~ga cúlay at anyô, nacalagáy sa dúlo n~g isáng tikíng humiguít cumúlang ang hába sa napapamutíhan n~g alinsúnod sa naisipán n~g m~ga batá, sa pagca't ang nagcacagúgol n~g pag-ilaw na ito'y ang m~ga musmós sa náyon at ang náyon, at ang pinabahalàan. Malígáyang guináganap nilá ang tungcúling itóng iniátang sa canilá n~g matanda sa nayon; bawa't isa'y nagmumunacálá at gumagawà n~g canyáng farol, pinapamútihan n~g magalin~gin niláng m~ga sábit at n~g maliliit na m~ga bandílá, alinsunod namán sa calagayan n~g caniláng bulsá, at sacâ iniilawan n~g isáng upós n~g candilà, sacali't macapanghin~gi sila sa isáng caibigan ó camag-ánac na sacristan, ó cung dili caya'y bumibili sila n~g isáng maliit na candilang mapulá, na guinagamit n~g m~ga insíc sa caniláng m~ga altar.
Sa calaguitnaa'y nagpaparoo't parito ang m~ga alguacil at m~ga teniente n~g justicia, upáng pan~gasiwàang huwag magcáwatac-watác ang m~ga hanáy at huwág magcábuntón-buntón ang m~ga tao, at sa ganitóng cadahilana'y guinagawà niláng tagapamag-itan ang caniláng varas, sa pagcat sa m~ga panghahampas nila nito, na ipinamamahagui nila n~g ucol at catatagang lacas nasusunduan nilá ang pagcáunlac at carikitan n~g m~ga proceción, sa icababanal n~g m~ga cáluluwa at ininingning n~g m~ga pagdiriwáng n~g religiôn!
Samantálang ipinamamahágui n~g waláng báyad n~g m~ga alguacil ang ganitóng pangbanál na m~ga paló n~g yantóc, ang ibá nama'y namímigay rin n~g waláng báyad n~g malalaki't maliliit na m~ga candilá, at n~g sa gayo'y caniláng maaliw ang m~ga pinalô.
Guinoong Alcalde,--ani Ibarra, n~g sabing mahína,--guinagawá po bà ang m~ga pamamálong iyan upang mabigyáng caparusahán ang m~ga macasalanan, ó dahilán lámang na canilang naibigan?
--¡Sumasacatuwiran pô cayô, guinoong Ibarra!--ang sagot n~g Capitan General na narin~gig ang gayong catanun~gan:--nacapagtátaca ang ganitóng napapanóod na ... catampalasanan sa bawa't maparitong taga ibáng lupaín. Nararapat n~gang ipagbáwal.
Hindî maalaman cung anó ang dahil at cung bakit ang nan~gun~gunang santo'y si San Juan Bautista. Sa nakikitang calagayan niyá'y masasabing hindî totoong kinalulugdan n~g m~ga tao ang m~ga cagagawán n~g pinsan n~g ating Pan~ginoong Jesucristo; túnay n~ga't siyá'y may m~ga paa't binting dalága, at may pagmumukháng ermitaño, datapuwa't ang kinalalagyan niya'y isáng lúmang andás na cáhoy, at siyá'y dinídimlan n~g iláng m~ga batang may m~ga daláng farol na papel na waláng ílaw, na nan~gagpapaluan nang lihím n~g canicanilang farol ang isá't isá.
--¡Cúlang pálad!--ang ibinúbulong n~g filosofo Tasio, na pinanonóod ang proseción mulà sa daan;--hindî macapagbibigay cagalin~gan sa iyo ang icáw ang náunang nagsaysay n~g Magandang Balitá, at ang cahi't yumucód sa iyo si Jesús! ¡hindî nacapagbíbigay cagalin~gan sa iyo ang inyong malaking pananampalataya't ang iyóng pagpapacahírap, at ang iyo man lámang pagcamatay dahil sa pagwalanggaláng mo n~g catotohanan at n~g iyong pinananaligan; linilimot ang lahat n~g itó n~g m~ga tao, pagca waláng tagláy cung di ang sarîling m~ga carapatán! Lalong magaling pa ang magsermón sa m~ga simbahán cay sa maguíng cawiliwiling tinig na sumisigaw sa m~ga iláng, nagpapakilala sa iyó ang m~ga bágay na itó cung anò ang Filipinas. Cung pano sána ang iyóng kináin at hindî m~ga balang, cung ang dinamít mo sana'y sutlà at hindî balat n~g m~ga hayop, cung nakipánig cá sa isáng Capisánan n~g m~ga fraile....
N~guni't inihintô n~g matandáng laláki ang canyáng m~ga pagsísi, sa pagca't dumárating si San Francísco.
--¿Hindî ba sinabi co na n~ga?--ang itinulóy na n~gumin~gitî n~g patuyâ;--itó'y na sa isáng carro at ¡Santo Dios! gaáno caráming m~ga ilaw at gaáno caráming m~ga faról na cristal! ¡Cailan ma'y hindî ca naliguid n~g ganyáng caráming m~ga pangliwánag, Giovanni Bernardone! ¡At pagcagalinggalíng na músical ibang m~ga tínig ang ipinarin~gig n~g m~ga anác mo n~g mamatáy na icáw! Datapuwà, ¡cagalanggalang at mápacumbabang nagtayô n~g isáng Capisánan, cung mabúhay cang mag-ulî n~gayon, walâ cang ibang makikita cung dî n~ga haling na Eliasis de Cortona, at sacáli't makilala ca n~g iyóng m~ga anác, ibíbilanggô icaw at maráhil ay mawán~gis ca sa kinaratnan ni Cesario de Speyer!
Sumusunod sa música ang isáng estandarte na kinalalarawanan n~g santo ring iyon, datapuwa't may pitóng pacpac. Dalá ang estandarteng iyón n~g m~ga "hermano tercero," na nacahabitông guingón at nagdarasal n~g malacás at sa anyóng caawá-awáng tiníg.--Ayawàn cung ano ang dahil n~g pagcacagayón, sumúsunod doon si Santa María Magdalena, na pagcagandagandang larawang may saganang buhóc, may panyong pinyang bordado sa m~ga daliring punô n~g m~ga singsíng, at nararamtán n~g damit na sutlang may pamuting m~ga malalapad na guintó. Naliliguid siyá n~g m~ga ilaw at n~g incienso; nan~gan~ganino sa canyáng m~ga luhang virdrio ang m~ga culay n~g m~ga ìlaw "bengala," na nagbibigay sa procesión n~g anyóng cahimahimalá, caya n~ga't cung minsá'y lumuluha ang santang macasalanan n~g verde, cung minsa'y pulâ, minsa'y azul at iba pa. Hindî nagpapasimulá ang m~ga bahay n~g pagpapanin~gas na m~ga ilaw na itó cung dî cung nagdaraan si San Francisco; hindî tinatamo ni San Juan Bautista ang ganitong m~ga caran~galan, caya't dalidaling nagdaraán, na canyáng pagcahiyá na siyá lamang ang bucód na ang pananamìt ay balát n~g m~ga hayóp sa guitnâ n~g gayóng caraming m~ga taong lipós n~g guintô at m~ga mahalagang bató.
--¡Nariyán na ang ating santa!--anang anác na babae n~g gobernadorcillo sa canyáng m~ga panauhin; ipinahirám co sa canyá ang aking m~ga singsíng, n~guni't n~g aco'y magtamó n~g lan~git.
Nan~gagsisitiguil ang m~ga nan~gagsisi ílaw sa paliquid n~g tablado upáng mapakinggan ang LOA (pagpupuri), gayón din ang guinagawá n~g m~ga santo; ibig na man nilá ó n~g sa canilá'y nan~gagdadalang makinig n~g m~ga tulá. Sa pagca pagód n~g cahihíntay n~g m~ga nan~gagdadala cay San Juan, sila'y nan~gagsiupo n~g patingcayad, at pinagcaisahan nilang ilagay muna sa lupa ang santo.
--Baca maggalit ang aguacil ang tutol n~g isà.
--¡Hes! ¡diyata't sa sacristia'y inilalagay lamang siyá sa isáng suloc na may m~ga bahay n~g gagambá!
At n~g mapalagay na sa lupa si San Juan, siya'y nagmúkhang tila isá sa m~ga taong-bayan.
Nagpapasimula ang hanay n~g m~ga babae buhat cay Magdalena, ang caibhân lámang ay hindî nagsisimula muna sa hanay n~g m~ga batang babae, na gaya n~g m~ga lalaki, cung di ang m~ga matatandáng babae ang nan~gun~guna at sumusunod ang m~ga dalaga na siyang nan~gasahulí n~g procesión hanggang sa carro n~g Virgen na sinusundan n~g cura na napapandun~gan n~g palio. Pacana ang caugaliang itó ni pari Damaso, na siyang may sabi: "Hindî ang m~ga matatandang babae ang kinalulugdan n~g Virgen cung di ang m~ga dalaga", bagây na isinasamà n~g mukha n~g maraming babaeng mapag-anyong banál, n~guni't sumasang-ayon sila at n~g mapagbigyang loob ang Virgen.
Sumúsunod cay Magdalena si San Diego, baga man sila hindî niya ikinatutuwa ang gayóng calagayan, sa pagca't nananatili sa canyang mukha ang cahapisan, na gaya rin caninang umaga n~g sumusunod siya sa licuran ni San Francisco. Anim na m~ga "hermana tercera" ang humihila sa canyáng carro, dahil sa cung anong pan~gaco ó pagcacaramdam; ang catotohana'y sila ang humihila, at taglay nila ang boong pagsusumipag. Huminto si San Diego sa harap n~g tablado at naghihintay na siya'y handugan n~g bati.
Datapuwa't kinakailangang hintayin ang carro n~g Virgeng pinan~gun~gunahan n~g m~ga taong suot "fantasma" ó multó, na nacagugulat sa m~ga bata; caya n~ga't naririnig ang iyacan at sigawan n~g m~ga sanggol na m~ga haling ang caisipan. Gayón man, sa guitna n~g madilim na pulutóng na iyon n~g m~ga hábito, m~ga capuchón, m~ga cordón (lubid) at m~ga lambóng, na caalacbay yaóng dasál na pahumál at hindi nagbabago ang tinig, na papanood na wan~gis sa m~ga mapuputing m~ga jazmin, tulad sa m~ga sariwang sampaga nahahalo sa m~ga lumang m~ga basahan, ang labing dalawang batang babaeng nagagayasan n~g puti, nacocoronahan n~g m~ga bulaclac, culót ang buhóc, nagniningning ang m~ga matang cahuad n~g caniláng m~ga collar; waláng pinag-ibhan sa m~ga angel n~g caliwanagang napipilit n~g m~ga multó. Sila'y pawang nacacapit sa dalawang m~ga sintas na azul na nacatali sa carro n~g Virgen, na nagpapaalaala sa m~ga calapating humihíla sa "Primavera" (larawan n~g pasimula n~g tag-araw.)
Pawang handa na sa pakikinig ang lahat n~g m~ga larawan, na nagcacadaidaiti sila sa pag-ulinig n~g m~ga tula; nacatitig ang lahát sa nacasiwang na cortina (tabing n~g pintuan); sa cawacasa'y isang "aaah!" n~g pangguiguilalas ang nagpumiglas sa m~ga labi n~g lahat.
At carapatdapat n~gang pangguilálasan: siya'y isáng malakilaki n~g batang lalaking may m~ga pacpac, "botas" na pangpan~gabayo, banda, cinturón at sombrerong may m~ga plumaje.
¡Ang señor Alcalde mayor!--ang sigaw n~g isá; datapuwa't nagsimula ang himala n~g m~ga kinapal n~g pagsasaysay n~g isang tuláng cawan~gis din niyá, at hindî niyá isinama n~g loob ang sa canya'y pagtutulad sa Alcalde.
Bakin pa sasaysayin dito ang m~ga sinabi sa wicang latín, tagalog at wicang castila, na pawang tinula, n~g caawaawang binigyang pahirap n~g gobernadorcillo? Linasap na n~g m~ga bumabasa sa amin ang sermón ni pari Damaso caninang umaga, at ayaw n~ga caming sila'y lubhang palayawin n~g napacarami namang m~ga caguilaguilalas na m~ga bagay, bucód sa baca pa sumama ang loob sa amin n~g franciscano cung siya'y ihanap namin n~g isang macacapan~gagaw, at ito ang aayaw cami, palibhasa'y cami taong payapa, sa cagalin~gan n~g aming capalaran.
Ipinagpatuloy pagcatapos ang procesión: ipinagpatuloy ni San Juan ang malabis n~g saclap na canyang paglalacad.
N~g magdaan ang Virgen sa tapat n~g bahay ni cápitang Tiago'y isang awit-calan~gitan ang sa canya'y bumati n~g m~ga sinalita n~g Arcángel. Yao'y isang tinig na caayaaya, matining, mataguinting, nagmamacaawa, itinatan~gis warî ang "Ave María" ni Gounod, na sinasaliwan n~g pianong siya rin ang tumutugtóg at caacbay niyang dumadalan~gin. Nagpacapipi ang música n~g procesión, huminto ang pagdarasal at tumiguil pati ni pari Salvi. Nan~gan~gatal ang voces at bumúbunglos n~g m~ga luha: higuit sa isang pagbati, ang sinasaysay niya'y isáng mataós na dalan~gin, isang carain~gan.
Narinig ni Ibarra ang tínig mula sa kinálalagyang durun~gawan, at nanaog sa ibabaw n~g canyang puso ang pan~gin~gilabot at calungcutan. Napagkilala niya ang sa caluluwang iyong dinaramdam, na isinasaysay sa isang pag-awit, at nan~ganib siyang magtanong sa sarili n~g cadahilanan n~g gayong pagpipighati.
Mapanglaw at nag-iisip-isip n~g siya'y masumpong n~g Capitan General.
--Sasamahan ninyó acó sa pagcaín sa mesa; pagsasalitaanan nátin doon ang nauucol sa m~ga batang nán~gawala, ang sa canya'y sinabi.
--Acó caya baga ang pinagcacadahilanan?--ang ibinulóng n~g bìnata, na baga man tinitingnán niya'y hindi niya nakikita ang Capitan General, na canyáng sinundan n~g wala sa canyang loob.