Tayo'y na sa icasampô n~g Noviembre, vispera (araw na sinusundan) n~g fiesta (pagsasayá).
Iniiwan ang caugaliang anyó sa araw-araw, at gumagamit ang bayan n~g isáng waláng cahulilip na casipagan sa bahay, sa daan, sa simbahan, sa sabun~gan at sa cabukiran; pinupunô ang m~ga bintanà (durun~gawán ó linib) n~g m~ga "bandera" at n~g m~ga "damáscong" may iba't ibang culay; napupuspos ang alang-alang n~g m~ga ugong n~g m~ga putóc at n~g música; nasasabugan at nalalaganapan ang han~gin n~g m~ga cagalacan.
Sarisaring minatamis na m~ga bun~gang cahoy rito ang nan~gacalagay sa m~ga "dulcerang" (lalagyán n~g matamís) cristál na may sarisáring masasayáng cúlay na pinag aayos-áyos n~g dalaga sa isang "mesita" (maliít na mesa), na natátacpan n~g maputing "mantel" na "bordado." Sumisiap sa "pátio" ang m~ga sisiw, cumacacac ang m~ga inahing manóc, humagukhoc ang m~ga baboy, na nan~gaguíguitla sa catuwaan n~g m~ga tao. Nagmamanhic manaog ang m~ga alilang may m~ga daláng doradang "vagilia" (sasisaring bágay na lalagyan n~g pagcaing napapamutihan n~g m~ga dibujong dorado), pilac na m~ga "cubierto" (cuchara, cuchillo at tenedor) dito'y may kinagagalitan dahil sa pagcabasag n~g isang pingan, doo'y pinagtatawanan ang isang babayeng tagabukid; sa lahat n~g daco'y may nan~gag-uutos, nan~gag-uusapan, sumisigaw, nan~gagpipintasan, nangagbabalacbalac, nan~gag-aaliwan ang isa't isá, at pawang caguluhan, ugong, cain~gayán. At ang lahat n~g pagsusumicap na itó at itong lahat na pagpapagal ay dahil sa panauhing kilala ó hindî kilala; ang cadahilana'y n~g pagpakitaan n~g magandang loob ang taong marahil ay hindî pa nakikita cailan mán, at marahil cailan man ay hindî na pakikita pagcatapos; n~g ang tagaibang bayan, ang naglalacbay-bayan, ang caibigan, ang caaway, ang filipino, ang castila, ang dukhâ, ang mayaman ay umalis doon pagcatapos n~g fiestang natutuwa at walang maipintas: hindî man lamang hinihin~gì sa canilang cumilala n~g utang na loob, at hindî hinihintay sa m~ga panauhing yaong huwag gumawâ n~g anó mang isasamâ n~g mapagcandiling magcacasambaháy samantalang tinutunaw ó cung matunaw na sa tiyan ang canilang kinain. Ang m~ga mayayáman, ang m~ga nacakita n~g higuit cay sa m~ga ibá, palibhasa'y nan~gaparoon sa Maynilà, nan~gagsisibili n~g cerveza, champagne, m~ga licor, m~ga alac at m~ga pagcaing galing Europa, m~ga bágay na bahagyà na nilá natiticman ang isáng subò ó isáng lagóc. Magandang totoó ang pagcacahanda n~g canyáng mesa.
Sa dacong guitnâ'y naroroon ang isáng "pinya-pinyahang" kinatutusucan n~g m~ga panghinin~gáng marikít na lubhâ ang pagcacagawâ n~g m~ga "presidiario" sa m~ga horas n~g caniláng pagpapahin~galay. Ang m~ga panghinin~gáng itó'y may m~ga anyong "abanico," cung minsa'y catulad n~g m~ga pinagsalitsalit na m~ga bulaclac, ó isáng ibon, isáng "rosa", isáng dahon n~g anahaw, ó m~ga tanicalâ, na pinapagmulâ ang lahát n~g itó sa isáng caputol na cahoy lamang: isáng bilanggong pinarurusahan sa sapilitang pagtatrabajo ang may gawâ, isáng pan~gal na "cuchillo" ang gamit na casangcapan at ang voces n~g bastonero ang siyang nagtuturò.--Sa magcabilang tabí n~g pinyang itó, na tinatawag na "palillera", nacalagáy sa m~ga cristal na "frutero" (lalagyan n~g bun~gang-cahoy) ang nacatimbóng m~ga "naranjitas" (santones ang tawag n~g iba), lansones, ates, chicos at manggá pa cung magca minsan, bagá man buwan n~g Noviembre. Sacâ sa man~ga bandeja sa ibabaw n~g m~ga papel na may burdang inukit at may m~ga pintáng makikináng na m~ga cúlay, nacahayin ang m~ga "jamong" galing Europa ó galing China, isáng malaking "pastel" na ang anyó'y "Agnus Dei," (tupang may tan~gay na banderang may nacadibujong isang cruz), ó cayá'y calapati, ang Espíritu Santo marahil, m~ga "pavo rellenado," at ibá pa; at sa casamahan n~g lahat n~g ito'y ang pangpagana sa pagcaing m~ga frasco n~g m~ga "achara" na may caayaayang m~ga dibujong gawâ sa bulaclac n~g bun~ga at ibá pang m~ga gúlay at m~ga bun~gang halaman na totoong mainam ang pagcacahiwà na idinigkít n~g "almibar" sa m~ga taguiliran n~g m~ga garrafón.
Linilinis ang m~ga globong vidrio, na pinagmanamana n~g m~ga ama't n~g m~ga anác, pinakikintab ang m~ga tansong aro; hinuhubdan ang m~ga lampara n~g petróleo n~g canilang mapupuláng m~ga funda, na sa canila'y naglalagac sa loob n~g isang taón sa m~ga lan~gaw at sa m~ga lamoc na sa canila'y sumisirâ; umuugoy, cumacalansing, umaawit n~g caligaligaya ang m~ga "almendra" at m~ga palawit na cristal na nagkikinagan n~g sarisaring maniningning na cúlay dahil sa anyô n~g pagcacatapyas; na ano pa't anaki'y nan~gakikisaliw sa pagcacatuwâ, nan~gagsasayá pinagpag-iiba't-iba ang ningning at pinasisinag sa ibabaw n~g mapuputing m~ga pader ang m~ga cúlay n~g bahag-hari.
Ang m~ga bata'y nan~gaglalarô, nan~gagcacatuwâan, hinahabol ang maniningning na m~ga cúlay, nan~gatitisod, nababasag ang m~ga tubo, datapuwa't ito'y hindî nacacagambalà upang ipagpatuloy ang catuwaan n~g fiesta: ibáng ibá ang caniláng casasapitan at ang m~ga luhà n~g caniláng mabibilog na m~ga matá, ang siyang magsaysay cung mangyari ang ganitóng pagbabasag sa ibáng panahon n~g isáng taón.
Lumalabás, na gaya rin n~g m~ga cagalang-galang na m~ga lámparang itó, sa m~ga pinagtatagúan, ang m~ga pinagtiyagaang gawín n~g dalaga: m~ga "velo" na sa "crochet" ang pagcacayarì, maliliit na m~ga alfombra, m~ga bulaclac na gawáng camay; inilalabás din ang m~ga caunaunahang bandejang sa calaguitnaa'y may nacapintáng isáng dagatang may m~ga maliliit na isda, m~ga buaya, m~ga lamáng dagat, m~ga lúmot, m~ga coral at m~ga batóng vidriong maniningning ang m~ga cúlay. Namamauló ang m~ga bandejang itó sa m~ga tabaco, m~ga cigarrillo at maliliit na hitsóng pinilí n~g maiínam na m~ga dalirì n~g m~ga dalága.
Cumikintáb na parang salamín ang tablá n~g báhay; m~ga cortinang júsi ó piña ang m~ga pamuti n~g m~ga pintúan, sa m~ga bintana'y nacasabit ang m~ga farol cristal, ó papel rosa, azul, verde ó pulá: napupuspos ang bahay n~g m~ga bulaclac at n~g m~ga lalagyan n~g m~ga halamang namumulaclac ó magaling na m~ga pamuti na ipinapatong sa m~ga pedestal na loza sa China; pati n~g m~ga santo'y nan~gagsisigayac, ang m~ga larawan at ang m~ga, "reliquia" ay nan~gagsásaya namán, pinapagpagán silá n~g alabóc at binibitinan n~g pinagsalitsalit na m~ga bulaclac ang caniláng m~ga marco.
Nan~gagtátayô sa m~ga daán, sa láyong hálos nagcacatuladtulad, n~g maiinam na m~ga arcong cawayang binurdahan sa libolibong paraang tinatawag na "sincában", at naliliguid n~g m~ga caluscós, na makita lámang n~g m~ga bata'y nan~gagsasayahan na. Sa paliguid n~g patio n~g simbaha'y naroon ang malaking toldang pinagcagugúlan n~g mainam, na m~ga punò n~g cawayan ang m~ga túcod, at n~g doon magdáan ang procesion. Sa ilalim n~g toldang ito'y nan~gaglalaró ang m~ga báta, nan~gagtatacbuhan, nan~gag-aacayatan, nan~gaglulucsuhan at caniláng pinupunit ang m~ga bagong barong talagáng caniláng pagbibihisan sa caarawan n~g fiesta.
Nan~gagtayô doon sa plaza n~g tablado, palabasan n~g comediang ang m~ga guinamit na kasangcapa'y cawáyan, páwid at cáhoy. Diyan magsasaysay n~g m~ga cahan~gahan~gà ang comediang Tundo, at makikipag-unahan sa m~ga dios sa cababalaghan: diyán cácanta at sásayaw si na Marianito, Chananay, Balbino, Ratia, Carvajal, Yeyeng, Liceria at iba pa. Kinalulugdan n~g Filipino ang teatro at nan~gagsusumicap n~g pagdaló sa m~ga guinágawang palabas na m~ga drama; pinakikinggang hindî umiimíc ang cantá, kinatutuwâan ang sayáw at ang "mímica", hindî-sumusutsot, (tandâ n~g pagpintas,) n~guni't hindi namán pumapacpac (tanda n~g pagpupuri) ¿Hindî niyá naibigan ang pinalabas? Ang guinágawa'y n~ginan~gan~gan~gà ang canyáng hitsó, ó cung dílì cayá'y umaalis na hindî guinagambálà ang ibáng maráhil ay nan~galúlugod sa pinalálabas na iyón. Manacanacang humíhiyaw lámang ang m~ga mámamayang han~gál, pagcâ hináhagcan ó niyayacap n~g lumálabas na m~ga laláki ang lumálabas na m~ga babae; datapwa't hindî lumálampas sa gayóng gawâ. N~g úna'y walang pinalálabas cung hindî m~ga drama lamang; gumágawa ang poeta n~g bayan n~g isáng cathang doo'y hindî naaaring hindî magcaroon n~g labanán, pagcacadalawang minuto, isang mapagpatawang "túpay" at cakilakilabot na m~ga malicmatang pagbabagobago n~g anyô. Datapwa't mula n~g maisipan n~g m~ga artista sa Tundóng gumawa n~g labanán bawa't icalabing limáng "segundo" at maglagay n~g dalawang túpay, at magpalabas n~g m~ga cathang lálò n~g dî súcat mapaniwalâan, mulâ noó'y caniláng natabúnan ang caniláng m~ga capan~gagáw na m~ga tagá lalawígan. Sa pagca't totoóng malulugdin sa bagay na gayón ang gobernadorcillo, ang guinawâ niya'y canyang piniling camalam ang cura, ang comediang "Principe Villardo, ó ang m~ga pácong binúnot sa imbíng yun~gib", dramang may "magia" at may m~ga "fuegos artificiales."
Mayá't mayá'y nirerepique n~g boong galác ang m~ga campanà, ang m~ga campanà ring iyón ang dumúdoblas n~g camacasampong araw. M~ga ruedang may m~ga bomba at m~ga "verso" (morterete) ang siyáng umu-ugong sa împapawid; ipakikita ang canyáng dunong n~g "pirotécnico" ó castillerong filipino, na natutuhan ang canyáng "arte" na sino ma'y waláng nagtuturo, naghahanda n~g m~ga toro, m~ga castillong may m~ga paputóc at may m~ga "luces de Bengala", m~ga globong papel na pinapantog n~g han~ging mainit, m~ga "rueda de brillante," m~ga bomba, m~ga cohetes at ibá pá.
¿Tumútunog sa maláyò ang caayaayang alin~gawn~gáw? Pagdaca'y nan~gag tatácbuhan ang m~ga batang lalaki at nan~gag-úunahan sa pagtún~go sa labás n~g báyan upang salubún~gin ang m~ga banda n~g música. Limá ang inupahan, bucód sa tatlóng orquesta. Hindî dapat mawala ang música n~g Pagsanghang ang escribano ang siyang may arì, at gayón din ang música n~g S.P. de T., na balitang totoo n~g panahóng iyón, dahil sa ang namamatnugot ay ang maestro Austria ang lagalag bagáng si "cabo Mariano," na ayon sa sabihana'y dala raw niya sa dulo n~g canyáng batuta ang pagcabantog at ang magagandang tínig. Pinupúri n~g m~ga musico ang canyáng marcha fúnebre "El Sauce", at canilang pinanghihinayang siya'y hindî nacapag-aral n~g música, sa pagcá't sa cagalin~gan niyáng umísip ay macapagbibigay dan~gal sana siyá sa canyáng kináguisnang báyan.
Pumasoc na ang música sa bayan at tumutugtog n~g masayang m~ga "marcha" na sinúsundan n~g m~ga bátang marurumi ang pananamit ó halos m~ga hubo't hubád: may ang bárò n~g canyáng capatíd ang suot, may ang salawál n~g canyáng amá. Pagdacang tumitiguil ang música'y nasasaulo na nilá ang tugtuguing caniláng nárinig, caniláng inuulit na sa aguing-íng n~g bibig ó isinusutsot ang tugtuguing iyón n~g lubós na cakinisan, at caniláng pinasisiyahan na cung magandá ó pan~git.
Samantala'y nan~gadaratin~gan ang m~ga carromata, m~ga calesa ó m~ga coche n~g m~ga camag-anac, n~g m~ga caibigan, n~g m~ga hindî cakilala n~g m~ga tahur na dalá ang canicanilang lalong magagaling na m~ga manóc at m~ga supot n~g guintô, at nan~gaháhandang ipan~ganib ang caniláng pamumúhay sa sugalan ó sa loob n~g "rueda" n~g sabun~gán.
--¡Tumatanggap ang alférez sa gabigabí n~g limáng pong piso!--ang ibinúbulong n~g isáng laláking pandác at matabâ sa tain~ga n~g m~ga bágong dating;--paririto si capitang Tiago at maglálagay n~g bangcâ; may labíng-walóng libong dalá si capitang Joaquin. Magcacaroon n~g "liampó," sampóng líbo ang ilálagay na puhúnan ni insíc Carlos. Magsisirating na gáling sa Tanawan, sa Lipá at sa Batan~gan at gayón din sa Santa Cruz, ang malalacás na m~ga "punto" (mananayà). N~guni't magchocolate cayó. Hindî tayo aanitan ni capitang Tiago, na gaya n~g taóng nagdaan: tátatlong misa de gracia ang canyáng pinagcagugulan, at aco'y may mutyâ sa cacáw. At ¿cumusta pô bâ ang familia?
--¡Mabuti po! ¡mabuti po! ¡salamat!--ang isinásagot n~g m~ga nan~gin~gibang báyan;--at ¿si párì Dámaso?
--Magsesermón sa umaga si pári Dámaso at pagcágabí casama nating siya'y magbábangcâ.
--¡Lalong mabuti! ¡lalong mabuti! ¡cung gayo'y walang ano mang pan~ganib!
--¡Panátag, totoóng panatag tayo! ¡Bucód sa roo'y susubò si insic Carlos!
At inaacma n~g matabang tao ang canyáng m~ga daliring warì'y nabibilang n~g salapî.
Sa labas n~g bayan ang nangyayari nama'y nabibihis ang m~ga tagabundoc n~g lalong magagaling nilang pananamit upang dalhín sa bahay n~g canicanilang mamumuhunan ang pinatabang magalíng na m~ga inahing manoc, m~ga baboy-ramó, m~ga usa, m~ga ibon; inilululan n~g m~ga ibá sa mabibigat n~g hilahing m~ga carretón ang cáhoy na panggátong; ang m~ga iba'y m~ga bún~gáng cáhoy, bihirang makitang m~ga dápò na nasusumpun~gan sa gúbat; at ang m~ga iba'y nagdádala namán n~g bigà na may malalápad na m~ga dáhon, ticás ticas na may m~ga bulaclac, na cúlay apóy upang ipamúti sa m~ga pintuan n~g m~ga báhay.
N~guni't ang kinaroroonan n~g lálong malakíng casayahang hálos ay caguluhan na'y doón sa isang malápad na capatágang mataas, na iláng hacbáng lámang ang láyò sa báhay ni Ibarra. Cumacalairit ang m~ga "polea", umaalin~gawn~gaw ang m~ga sigawan, ang mataguintíng na tunóg n~g batóng nilalabrá, ang martillong pumúpucpoc n~g pácò, ang palacól na inilalabrá n~g cahab-an. Caramihang táo ang dumúducal n~g lupa at gumágawâ silá n~g isáng maluang at malálim na húcay naghahanay ang ibá n~g m~ga batóng tinibág sa tibagan n~g báyan, nagbábaba n~g lulan n~g m~ga carretón, nagbúbunton n~g buhan~gin, nan~gaglálagay n~g m~ga torno at m~ga cabrestante....
--¡Dito! ¡doón iyan! ¡Madali!--ang isinísigaw n~g isáng maliit na matandáng laláking ang pagmumukhá'y masayá at matalínò, na ang háwac na pinacatungcód ay isáng metro na may tansô ang m~ga cantó at nacabilíbid doón ang lúbid n~g isáng plomada. Iyón ang maestro n~g paggawâ, si ñor Juang arquitecto, albañil, carpintero, blanqueador, cerrajero, pintor, picapedrero at manacánacâ pang escultor.
--¡Kinacailan~gang itó'y mayari n~gayón din! ¡Hindî macapagtatrabajo búcas at gágawin na ang ceremonia sa macalawa! ¡Madalî!
--¡Gawín ninyó ang hoyo sa isáng paraang maipasoc na angcáp na angcáp ang tila híhip na itó!--ang sinasabi sa iláng m~ga picapedrero na nan~gagpapakinis n~g isang malaking batóng parisucát;--¡sa loob nitó iin~gatan ang ating m~ga pan~galan!
At inuulit sa báwa't tagaibáng báyang lumalapit, ang macalilibong canyáng sinábi na:
--¿Nalalaman bâ ninyó ang áming itátayô? Talastasín ninyóng itó'y isáng escuélahan, huwáran n~g m~ga ganitóng bágay rin, catúlad n~g m~ga escuélahan sa Alemania, higuít pa ang cabutihan! ¡Ang arquitectong si guinóong R. at acó ang gumuhit n~g plano, at acó ang namamatnugot sa paggawâ! Siyá n~gâ, pô; tingnán ninyo. Itó'y maguiguing isáng palaciong may dalawáng pinacapacpác; úcol ang isa sa m~ga bátang lalaki at ang isá'y sa m~ga bátang babae. Magcacaroon dito sa guitnâ n~g isáng malaking halamanang may tatlóng huwád sa bucál n~g túbig na sumusumpít na paitaas, at caligaligaya ang sambúlat n~g m~ga patác; m~ga púnò n~g cáhoy diyan sa m~ga taguilíran, maliliit na halamanan, at n~g ang m~ga báta'y magtatanim at mag-aalágà n~g m~ga halaman sa m~ga horas n~g pagliliháng, sasamantaláhin ang panahón at hindi sasayán~gin. ¡Tingnán ninyó't malalalim ang m~ga simiento! Tatlóng metro at pitompó't limáng centímentro. Magcacaroon ang bahay na itó n~g tatlóng bodega, m~ga yun~gíb sa ilálim n~g lúpà m~ga bilangguan sa m~ga tamád mag-aral sa malapít, sa totóong malapit sa m~ga pinaglalaruan at sa "gimnasio", at n~g márinig n~g m~ga pinarurusahang bátà cung paano ang guinágawang pagcacatuwâ n~g m~ga masisipag-mag-áral. Nakikita pô bâ ninyó ang malaking lugar na iyáng waláng caanoano man? Itinátalaga ang capatagang iyáng lampaslampasan ang han~gin upang diyán man~gagtacbúhan at man~gaglucsuhan ang m~ga bátà. Magcacaroon ang m~ga batang babae n~g halamanang may m~ga uupán, m~ga "columpio", m~ga cacahúyan at n~g doon silá macarapaglarô n~g "comba", m~ga bucál n~g túbig na pumapaimbulog, culun~gan n~g m~ga ibon at ibá pa. Itó'y maguiguing isang bágay na cárikitdikitan.
At pinapagkikiskis ni ñor Juan ang m~ga camáy sa galác, at ang iniisip niya'y ang pagcabantóg na mátatamo. Magsisìparito ang m~ga tagá ibáng lupain upang daláwin iyón at sila'y man~gagtatanong:--¿Síno ang dakilang arquitectong gumawâ nitó?--¿Hindî bâ ninyó nalalaman? ¡Tila mandin hindî catotohanang; hindî ninyó makilala si ñor Juan! ¡Marahil totoóng maláyò ang inyong pinangalin~gan!--ang isásagot n~g lahát.
Nagpaparoo't paríto sa magcabicabilang dúlong taglay ang ganitong m~ga pagdidilidili, na canyang inuusisang lahat, at ang lahát ay canyáng minámasdan.
--Sa ganáng ákin ay napacarami namang cahoy ang gamit na iyan sa isang cabria—ang canyáng sinabi sa isang taong nanínilaw, na siyang namamatnubay sa ilang m~ga manggagawà;--casucatan na, sa ganang akin, ang tatlóng mahahabang trozo na papagtutungcuíng-calan ó "trípode", at sacâ tatló pang cahoy na papagcapitcapitin!
--¡Aba!--ang isinagót n~g laláking nanínilaw na n~gumín~gitî n~g cacaibá;--lálong malakíng pangguiguilalás ang áting tátamuhin samantalang lálong marámi ang m~ga casangcapang gamítin nátin sa gawaing itó. Lálong maínam ang anyô n~g caboôan, lálong mahalagá at caniláng wiwicâin: ¡gaano calakíng págod ang guinúgol díto! ¡Makikita ninyo cung anó ang cábriang áking itátayô! At pagcatápos ay áking pamumutihan n~g m~ga banderola, n~g m~ga guirnaldang m~ga dáhon at m~ga bulaclác ...; masasabi ninyó pagcatapos na nagcaróon cayó n~g magandáng caisipán n~g pagcacátanggap ninyó sa ákin sa casamahán n~g inyóng m~ga manggagáwa, at walâ n~g maháhan~gad pa si guinóong Ibarra!
Sa dácong malayôlayô roo'y may natatanawáng kiosko, na nagcacahugpong sa pamamag-itan n~g isáng bálag na nahahabun~gan n~g m~ga dáhon n~g ságuing.
Ang maestro sa escuélahang may m~ga tatlompóng bátang laláki ay nan~gaggágawâ n~g m~ga corona, nan~gagtatali n~g m~ga bandera sa m~ga malilíit na man~ga halíguing cawáyang napupuluputan n~g damít na putíng pinacumbô.
--¡Pagsicápan ninyóng umínam ang pagcacasulat n~g m~ga letra!--ang sinasabi sa m~ga nagpípinta n~g m~ga salitáng itátanyag sa lahát;--¿paririto ang Alcalde, maráming m~ga cura ang magsísidalo, maráhil patí n~g Capitan General na n~gayo'y na sa lalawigan! Cung makita niláng magalíng cayóng magdibújo, marahil cayo'y puríhin.
--¿At handugán camí n~g isáng pizarra ...?
--¿Síno ang nacaaalam! datapuwa't humin~gî na si guinoong Ibarra n~g isá sa Maynilà. Dárating búcas ang iláng bágay na ipamamahágui sa inyóng pinacaganting pálà.... Datapuwa't pabayaan ninyó ang m~ga bulaclác na iyán sa túbig, gágawin natin búcas ang m~ga ramillete, magdádala pa cayó ríto n~g m~ga bulaclác, sa pagca't kinacailan~gang malatagan ang mesa n~g m~ga bulaclac, ang m~ga bulaclác ay nacapagbíbigay sayá sa m~ga matá.
--Magdádala ríto ang áking amá búcas n~g m~ga bulaclác n~g bainô at sacâ isáng bácol na m~ga sampaga.
--Hindi tumatanggáp n~g báyad ang aking amá sa tatlóng carritóng buhan~ging dinalá rito.
--Ipinan~gacò n~g aking tiong siya ang magbabayad sa isáng maestro,--ang idinugtong n~g pamangkin ni capitang Basilio.
At túnay n~ga namán; kinalugdán ang panucálang iyón n~g lahát hálos. Hinin~gî n~g curang siyá ang mag-áamang-binyág at magbebendición sa paglalagáy n~g únang bató, pagdiriwáng na gágawin sa catapusáng araw n~g fiesta, at siyáng gágawing isá sa m~ga pinacamalaking pagsasaya. Patí n~g coadjutor ay lumápit n~g boóng cakimîan cay Ibarra, at sa canya'y inihandóg ang lahát n~g m~ga pamisang pagbayaran sa canyá n~g m~ga mapamintacasi hanggáng sa mayarì ang báhay na iyón. Mayroon pa, sinabi ni hermana Rufa, ang mayaman at mapag-impoc na babaeng sacali't cuculan~gin n~g salapî, canyáng lilibutin ang iláng báyan upang magpalimós, sa ilálim n~g tán~ging pagcacasunduang sa canyá'y babayaran ang paglalacbáy, ang m~ga cacánin at ibá pa. Pinasalamatan siyá ni Ibarra at siyá'y sinagót:
--Walâ táyong macucuhang mahalagáng bágay, sa pagcá't hindi acó mayáman at hindî namán simbahan ang báhay na itó. Bucód sa rito'y hindî co ipinan~gácong áking itátayô ang báhay na itóng ibá ang magcacagugol.
Pinagtatakhan siyá at guinagawang ulirán n~g m~ga bináta, n~g m~ga estudianteng gáling Maynilang pumaroón doón at n~g makipagfiesta; n~guni't gaya n~g nangyayari hálos cailán man, pagca ibig nating tuláran ang m~ga tinátakhang m~ga táo, ang nagágagad lámang natin ay ang canyáng waláng cabuluháng m~ga guinágawâ, at cung magcaminsan pa'y ang canyáng m~ga sawíng caasalan, nan~gagtataca palibhasa'y walá táyong cáya sa ibáng bágay, minámasdan n~g maraming sa canya'y nan~gagtátaca cung paano ang pagtatali n~g binátang iyón n~g canyáng corbata, ang m~ga ibá nama'y ang anyô n~g cuello n~g bárò, at hindî cácaunti ang nagmámasid cung ilán ang m~ga botón n~g canyáng americana at chaleco.
Tila mandin pawang nan~gapawi magpacailán man ang m~ga masasamáng nangyayari sa panahóng hináharap na guinuguniguni ni matandáng Tasio. Iyán n~gâ ang sinabi ni Ibarra isáng áraw sa canyá; n~guni't siyá'y sinagót n~g matandáng mapag-ísip n~g malulungcót:
--Inyó pô sánang alalahanin ang sinasabi ni Baltazar:
"Cung ang isalubong sa iyong pagdatíng Ay masayáng mukhá't may pakitang guìliw, Lálong pag-in~gáta't caaway na lihim..."
Cung gaano ang galíng ni Baltazar sa pagca poeta ay gayón din sa catalinuhang umísip.
Itó at ibá pang m~ga bágay ang m~ga nangyari sa áraw na sinusundan n~g fiesta bago lumubóg ang áraw.
=XXVII.
SA PAGTATAKIPSILIM.=
Gumawâ rin namán n~g malaking handâ sa báhay ni capitang Tiago. Nakikilala natin ang may báhay; ang canyáng hilig sa caparan~galanan, at dápat na hiyaín n~g canyáng capalaluang pagca tagá Maynila, sa caríkitan n~g piguing, ang m~ga tagalalawigan. May isá pang cadahilanang sa canya'y pumipilit na pagsicapan niyáng siya'y macapan~gibabaw na lubos sa m~ga ibá: casáma niyá ang canyáng anác na si María Clara at sacâ naroroon ang canyáng mamanugan~gin, caya't waláng pinag uusapan ang m~ga tao cung dî siyá lámang.
At siyá n~ga namán: hinandugan ang canyáng mamanugan~gin n~g isá sa lálong m~ga dalubasang pámahayagan sa Maynilà n~g isáng "artículo" (casulatan) sa canyáng únang mukhâ, na ang pamagát (n~g artículong iyón) ay "¡Siya'y inyong tularan!" pinuspos siya n~g m~ga pan~garal at inaalayan siyá n~g iláng m~ga papuri. Tinawag siyáng "marilag na binata at mayamang mamumuhunan;" pagcatapos n~g dalawáng renglon ay sinabing siya'y "tan~ging mapagcaawang-gawâ"; sa sumúsunod na párrafo'y ikinápit namán sa canyá ang saysay na: "alagad ni Minervang naparoon sa Ináng Bayan upang bumátì sa wagás na lúpà n~g m~ga arte at m~ga carunun~gan" at sa dácong ibabà pa'y "ang español filipino" at iba't ibá pa. Nag-aalab ang loob ni capitang Tiago sa magandang pakikipag-unahán sa gawáng magaling, at canyáng iniísip na bacá magalíng na canyáng pagcagugulan ang pagtatayô namán n~g isáng convento.
Nang m~ga nagdaáng áraw ay dumatíng sa báhay na tinatahanan ni María Clara at ni tía Isabel ang maraming caja n~g m~ga cacánin at m~ga inumíng gáling Europa, m~ga salaming pagcálalaki, m~ga cuadro at ang piano n~g dalaga.
Dumatíng si capitang Tiago n~g áraw rin n~g vispera: paghalíc sa canyá n~g camáy n~g canyang anác na babae, hinandugán niyá itó n~g isáng magandang relicariong guintô na may m~ga brillante at m~ga esmeralda, na ang lamá'y isáng tatal n~g bangca ni San Pedro, sa dacong inup-án n~g ating Pan~ginoong Jesucristo n~g panahón n~g pan~gin~gisda.
Walâ n~g lalalò pa sa galing n~g pagkikita n~g bibiananin at n~g mamanugan~gin; cauculán n~gang silá'y mag-úsap n~g nauucol sa escuelahan. Ang ibig ni capitang Tiago'y tawaguing "Escuela ni San Francisco."
--Maniwalà cayó sa ákin,--ang sabi ni capitang Basilio,--¡isáng magalíng na pintacasi si San Francisco! Wala cayong pakikinaban~gin cung tatawaguin ninyong "Escuela n~g Instrucciôn Primaria". ¿Sino pô si Instrucción Primaria?
Dumating ang iláng m~ga caibigang babáe ni María Clara at caniláng inanyayahan itong magpasial.
--N~guni't bumalic ca agád,--aní capitang Basilio sa canyáng anác na babáe na sa canyá'y humihin~ging pahintulot;--nalalaman mo n~g sasalo sa átin sa paghápon si parì Dámasong bágong carárating.
At canyáng linin~gon si Ibarrang nag-anyóng may iniísip, at idinugtóng:
--Cayó po namán ay sumalo n~g paghápon sa amin; magiisa cayó sa inyóng báhay.
--Malakíng totóo po ang áking pagca ibig, datapwa't dápat pong sumaaking bahay acó't bacá sacáling may dumating na m~ga "visita,"--ang isinagót n~g binatang nagcacang-uútal, at iniiwasan ang títig ni María Clara.
--Dalhín po ninyó rito ang inyóng m~ga caibigan, ang itinútol n~g boóng capanatagán ni capitang Tiago;--May sagánang pagcain sa áking bahay.... Bucód sa roó'y ibig cong cayó at si párì Dámaso'y magcáwatasan....
--¡Magcacaroon na pô n~g panahón sa bágay na iyán!--ang isinagót ni Ibarrang n~gumin~giti n~g sapilitang pagn~gitî, at humandáng samáhan ang m~ga dalaga.
Nanaog silá sa hagdanan.
Nangguiguitnâ si María Clara cay Victoria at cay Iday, sumusunod sa licuran si tía Isabel.
Nagwawahi ang tao sa udyóc n~g paggálang, at n~g sila'y mabigyáng daan. Puspós n~g catacatacang cagandahan si María Clara: napáwi ang canyáng pamumutlâ, at cung nananatiling tila may iniísip ang canyáng m~ga mata, ang canyáng bibig namán ay warì'y waláng ibang nakikilala cung hindî ang n~gitî. Tagláy iyáng cagandahan n~g loob n~g isáng lumiligayang dalaga, siya'y bumabatì sa canyáng m~ga dating cakilala mulâ pasa camusmusan, at n~gayo'y nagsisipangguilalás sa canyáng mapálad na cabatâan. Sa cúlang pang labíng limáng áraw ay nanag-úlì sa canyá yaóng lubós na pagpapalagay n~g loob, yaóng catabiláng musmos na tila mandin nagulayláy sa guitnâ n~g makikipot na tahanang nalilibot n~g pader sa beaterio; masasabing kinikilala n~g paroparó ang lahat n~g m~ga bulaclac pagcaalís niya sa canyáng bahay-uod; nagcasiya sa canyá ang lumipád na sumandali at magpainit sa m~ga doradong sínag n~g áraw upang mawalâ ang catigasan n~g m~ga casucasuan n~g bágong nagcacapacpác. Cumikisláp ang bágong búhay sa boong cataohan n~g dalaga: pawang magaling at maganda ang canyang tin~gin sa lahát; isinasaysay ang canyáng pagsintá sa pamamag-itan niyang calugodlugód na asal n~g isáng virgeng palibhasa'y waláng namamasdán cung dî m~ga budhîng dalísay, hindî nakikilala cung anó ang dáhil n~g m~ga paghihiyahiyâan. Gayón man, pagca siya'y inaalayan n~g masasayáng m~ga aglahi'y tinatácpan niya ang canyáng mukhâ n~g abanico; datapuwa't pagca nagcacagayó'y n~gumin~gitî ang canyáng m~ga matá at lumalaganap sa canyáng boong cataohan ang bahagyang kilabot.
Pinasimulaang lagyán n~g m~ga ílaw ang m~ga pan~gulong báhay, at sa m~ga daang pinagdaraanan n~g m~ga música ay sinisìndihan ang m~ga ílaw n~g m~ga arañang cawayan at cahoy na inihuwad sa m~ga araña n~g simbahan.
Natatanaw buhat sa daan, sa m~ga bintanang bucás, ang hindî naglilicat na pagpaparoo't parito n~g m~ga tao sa m~ga bahay, sa guitnâ n~g caliwanagan n~g m~ga ílaw at halimuyac n~g m~ga bulaclac, sa caayaayang tínig n~g piano, arpa ú orquesta. Nan~gaglalacaran sa m~ga daan ang m~ga insíc, m~ga castila, m~ga filipinong may suot europeo ó suot tagalog. Nan~gagcacahalòhalò sa paglacad, na nan~gagcacasicuhan at nan~gagtutulacán ang m~ga alilang lalaking may dalang carne ó m~ga inahíng manóc, m~ga estudianteng nacaputî ang pananamit, m~ga lalaki't m~ga babae, na nan~gagsisipan~ganib na sila'y matahac n~g m~ga coche at m~ga calesa, na cahit sumisigaw n~g "tabì" ang m~ga cochero'y nahihirapan din silang macapaghawì n~g daan.
Bumati sa ating m~ga cakilala, n~g na sa tapát silá n~g báhay ni capitang Basilio, ang iláng m~ga kinabataan, at inaayayahang pumanhic muna sa báhay. Ang masayáng voces ni Sinang, na tumatacbóng papanaog sa hagdanan, ang siyáng nagbigay wacás sa m~ga pagdadahilan upang huwag pumanhic.
--Pumanhíc muna cayóng sandalî upang aco'y macasama sa inyó,--ang sinasabi niya. Nababagot acó sa pakikipanayam sa gayóng caraming hindî co m~ga cakilalang walang pinag-uusapan cung di m~ga sasabun~gin at m~ga baraja.
Nan~gagsipanhic silá.
Punongpuno ang salas n~g m~ga tao. Nan~gagpauna ang ilán upang bumati cay Ibarra, na kilala, ang pan~galan n~g lahat; canilang pinagmamasdan n~g boong pagcahan~ga ang cagandahan ni María Clara, at nan~gagbubulungbulun~gan ang ilang m~ga matatandang babae, samantalang n~guman~gan~gà: "¡mukhang vírgen!"
Napilitan silá roong uminóm n~g chocolate. Naguing matalic na caibigan at taga pagsanggalang ni Ibarra si capitang Basilio, mula n~g araw na sila'y maglibang sa caparan~gan. Naalaman niya, sa pamamag-itan n~g telegramang inihandóg sa canyang anac na babaeng si Sinang, na natatalos ni Ibarra ang canyang pananalo sa usapin, ayon sa hatol n~g hucom, at dahil dito'y sa pagca't aayaw siyang pagahis sa cagandahan n~g loob, canyang ipinakiusap na pawalang cabuluhan ang pinagcayarian n~g sila'y maglarò n~g ajedrez. Datapwa't sa pagca't aayaw pumayag si Ibarra sa gayóng bagay, ipinakiusap naman ni capitang Basiliong ang salaping dapat na ibayad sa m~ga costas ay gamitin sa pagbabayad n~g isang maestro sa gagawing escuela n~g bayan. Dahil sa gayóng nangyayari, guinagamit ni capitang Basilio ang canyang mainam na m~ga pananalita, at n~g huwag n~g ipagpatuloy n~g ibang m~ga causapin ang canilang m~ga cacaibang adhica, at sa canila'y sinasabi:
--¡Maniwala cayó sa akin: sa m~ga usapín ang nananalo'y siyang nahuhubdan!
Datapwa't wala siyang mapahinuhod na sino man, baga man canyang sinasambit ang m~ga romano.
N~g macatapos n~g macainom n~g chocolate, napilitan ang ating m~ga cabataang pakingan ang pianong tinutugtog n~g organista n~g bayan.
Pagca siya'y pinakikinggan co sa Simbahan ani Sinang, nacacaibig acong magsayaw; n~gayong piano ang canyang tinutugtóg ang naiisipan co nama'y magdasal. Dahil dito'y sasama acó sa inyó.
--¿Ibig pô ba nínyóng pumarito sa amin n~gayóng gabí?--ang inianás ni capitang Basilio sa tain~ga ni Ibarra n~g itó'y magpaalam na—maglalagáy si parì Dámaso n~g isáng maliit na ban~gcâ.
N~gumitî si Ibarra at sumagót n~g isáng tan~gô n~g úlo, na mangyayaring ang maguing cahuluga'y pagsang-ayon, at mangyayari namang hindî pagsang-ayon.
--Sino ba iyan?--ang tanóng ni María Clara cay Victoria, na itinurò sa isáng mabilís na sulyáp ang isáng binatang sa canilá'y sumusunod.
--Iyan ... iya'y isáng pinsan co,--ang isinagót na halos nagugulumihanan.
--¿At ang isá?
Iya'y hindî co pinsan.--ang dalidaling isinagót ni Sinang;--iyá'y isáng anác n~g aking tía.
Nagdaan silá sa harapán n~g conventong tahanan n~g cura, na ang catotohanan ay hindî sahól sa m~ga ibáng lugar sa casayahan. Hindî napiguilan ni Sinang ang isáng sigaw n~g pangguiguilalás n~g canyáng makitang may m~ga ílaw ang m~ga lámpara, m~ga lámparang ang m~ga anyó'y sa caunaunahan pa, na hindî pinababayaan cailan man ni párì Salving siyang pag-ilawan at n~g huwag magcagugol sa petróleo. May nan~gariring na m~ga sigawan at malalacás na halakhacan, napapanood na ang m~ga fraile'y lumalacad n~g mahinà, at iguinagalaw ang úlo n~g ayon sa compás, at malakíng tabaco ang napapamuti sa m~ga lábì. Pinagsisicapan n~g hindî páring sa canila'y nakikipanayam, na caniláng gagarin ang lahát n~g guinágawà n~g m~ga mababait na fraile. Ayon sa m~ga damit europeong caniláng casuutan, marahil sila'y m~ga cawanì (empleado) n~g gobierno ó m~ga punong lalawigan.
Natanawan ni María Clara ang mabilog na pan~gan~gatawán ni parì Dámaso sa tabí n~g makisig na tindíg ni parì Sibyla. Hindî cumikilos sa canyáng kinalalagyán ang matalinghaga at mapanglawing si parì Salví.
--¡Nalulungcot!--ang ipinahiwatig ni Sinang;--canyáng pinag-iisip-isip ang canyáng magugugol sa gayóng caraming m~ga panauhín. N~guni't makikita rin ninyóng hindî siyá ang magbabayad cung hindî ang m~ga sacristán. Sa tuwituwi na'y cumacain ang canyáng m~ga panauhin sa ibáng lugar.
--¡Sinang!--ang ipinagwicâ sa canyá ni Victoria.
--Totoóng aco'y galít sa canyá mulâ n~g iwasac ang "Rueda de la Fortuna," hindî na acó man~gun~gumpisal sa canyá.
Natan~gî sa lahát n~g m~ga bahay ang isáng waláng cailaw-ilaw, at hindî man lamang bucás ang m~ga bintana; ang bahay na iyón ang sa alférez. Nagtacá sa bágay na itó si María Clara.
--¡Ang asuang! ¡ang Musa n~g Guardia Civil, ang wicà n~gà n~g matandáng lalaki!--ang bigláng sinabi n~g catacot tacot na si Sinang.--¿Anó ang ipakikialam niyá sa ating m~ga catuwaan? ¡Marahil ay nagn~gan~galit! Pabayaan mong dumating ang cólera at makikita mong siya'y mag-aanyaya.
--Cailán ma'y kinasusutan co siyá, at lalonglalo na n~g guluhin ang ating pagcacatuwa sa pamamag-itan n~g canyáng m~ga guardía civil. Cung Arzobispo lamang aco'y ipacacasal co ang babaeng iyán cay parì Salvi.... ¡makikita mo cung anó ang caniláng maguiguing m~ga anác! Sucat bang ipahuli ang caawaawang piloto, na sumugbá sa tubig macapagbigay loob lamang....
Hindî niyá natapos ang sinasabi; sa suloc n~g plaza na pinagcacantahan n~g isáng bulág na lalakî, na isáng guitarra ang catono, n~g casaysayang ucol sa m~ga isdà, may isáng hindî caraniwang napapanood.
Yayó'y isáng lalaking ang nacapatong sa úlo'y isáng malapad na salacót na dáhon n~g bulí, at dukhang totoo ang pananamít. Ang suut niya'y isáng gulagulanit na levita at salawal na maluang, na cawan~gis n~g salawal n~g m~ga insic, na punít sa ibá't ibáng lugar. Carukharukhaang m~ga panyapác ang nacasuut sa canyáng m~ga paa. Sumasadilím ang canyáng mukhâ dahil sa canyáng salacót; n~guni't manacanacang nagmumulâ sa cadilimáng iyón ang dalawang kisláp, na pagdaca'y napapawi. Siya'y matangcád, at napagkikikilalang siya'y bátà pa, dahil sa canyáng m~ga galáw. Inilalagáy sa lúpà ang ísang baculan, at pagcatapos ay lumalayo't nagsasalitâ n~g m~ga cacaibang tínig na hindì mawatasan; nananatiling nacatindíg, lubós ang pagcalayô sa m~ga ibá, na anaki'y siya at ang caramihang tao'y talagáng nan~gagpapan~gilagan ang isá't isá. Pagcacagayo'y nan~gagsisilapit ang iláng m~ga babae sa canyáng baculan at inilalagáy doon ang m~ga bun~gang cáhoy, isdâ, bigás at ibá pa. Pagcâ walâ n~g lumalapit na sino man, nan~gagsisilabás sa m~ga cadilimang iyón ang ibáng m~ga tínig na lalong malulungccót, n~guni't hindî na totoong nacalulunos, napasasalamat marahil; dinarampot ang canyang baculan at sacâ lumalayô upang ulitin ang gayón ding gawâ sa ibáng lugar naman.
Nagunitâ ni María Clara sa gayóng nakita ang isáng sacunâ, at pinagsumakitang itanóng cung anó anó nangyayari sa cacaibáng táong iyón.
--Iyan ang sanlázarohin,--ang isinagót ni Iday.--May apat na taón na n~gayóng kinapitan siyá n~g sakit na iyan: ang wicà n~g ibá'y dahil sa pag-aalagà, sa canyáng iná, at anáng ibá namá'y dahil sa pagcapiit niya sa malamíg na bilangguan. Siya'y doon tumatahan sa cabukiran, sa malapit na sa libin~gan n~g m~ga insíc; hindî siya nakikipag-abot-usap canino man, nan~gagsisilayóng lahát sa canyá sa tacot na bacá mahawahan. ¡Cung makita mo sana ang canyang dampâ! Iyón ang dampâ ni Guiríng-guiríng: ang han~gin, ang ulán at ang araw ay pawang pumapasoc at lumalabas na catulad n~g carayom sa damít. Ipinagbawal sa canyáng humipò n~g anó mang bagay na pag-aari n~g sino mang tao. Nahulog isáng áraw sa san~ghá ang isáng batà; hindî naman malalim ang san~ghá, datapuwa't nagcátaong siya'y dumaraan doon, ang guinawâ niya'y tinulun~gan niya ang batà sa pag-ahon doon. Napagtantô n~g amá n~g batà ang nangyaring iyón, pagsacdal sa gobernadorcillo, at ipinapalò siya nito n~g anim sa guitnà n~g daan at sacâ ipinasunog pagcatapos ang yantóc. ¡Cakilakilabot iyón! Tumatacbó sa pagtacas ang sanlazarohin, hinahabol siya n~g tagapalo at sinisigawan siya n~g gobernadorcillo: "¡Mag-aral ca! mabuti pang malunod na n~ga ang isang tao, huwag lamang magcasakit na gaya n~g sakit mo."
--¡Tunay n~gâ!--ang ibinulóng ni María Clara.
At hindî nalalaman ang canyang guinagawa'y dalidaling lumapit sa baculan n~g cúlang palad, at inilagay roon ang relicario na bago pa lamang cahahandóg sa canya n~g canyang ama.
--¿Anó ang guinawâ mo?--ang sa canyá'y itinanóng n~g canyáng m~ga caibigang babae.
--¡Walâ acóng ibang sucat máibigay!--ang isinagót, at canyáng inilihim sa pamamag-itan n~g isáng tawa ang luhà n~g canyáng m~ga matá.
--¿At anó ang canyáng gágawin sa iyong relicario?--ang sa canyá'y sinabi ni Victoria.--Binigyán siyá isáng araw n~g salapî. N~guni't ang guinawâ n~g sanlazarohin ay inilayô sa canyá ang salapíng iyón sa pamamag-itan n~g isáng patpat: ¿anó ang gágawin niyá sa salapî sa gayóng walâ sino mang tumangáp n~g anó mang bágay na gáling sa canyá? ¡Cung macacain sana ang relicario!
Tiningnán ni María Clara n~g boong pananaghilì ang m~ga babaeng nagbibilí n~g m~ga cacanín, at ikinibít ang m~ga balicat.
N~guni't lumápit ang sanlazarohín sa baculan, kinuha ang hiyás na cumináng sa canyáng m~ga camáy, lumuhód, hinagcán ang hiyás na iyón, at saca nagpugay at bago isinubsób ang canyáng noó sa alabóc n~g bacás n~g dalaga.
Ikinublí ni María Clara ang canyáng mukhâ sa canyáng abanico at dinalá ang panyô sa canyáng m~ga matá.
Samantala'y lamapit ang isáng babae sa culang palad na anaki'y nagdárasal. Lugáy at gusamót ang canyáng mahabang buhóc, at sa liwanag n~g ilaw n~g m~ga faról ay napanood ang payát at namumutlâ n~g mainam na pagmumukhâ n~g ul-ol na si Sisa.
N~g maramdaman n~g sanlazarohin ang paghipò sa canyá, nagpacasigawsigaw, at tumindíg sa isáng lucsó. N~guni't humawac sa canyáng bísig ang ul-ol na babae, sa guitnâ n~g malakíng pan~gin~gilábot n~g tao, at itó ang canyáng sinabi:
--¡Magdasál tayo! ¡magdasál tayo! ¡N~gayón ang caarawan n~g m~ga patáy! Ang m~ga ilaw na iyá'y siyáng m~ga búhay n~g m~ga tao; ¡ipagdasál natin ang aking m~ga anác na lalaki!
--¡Ilayô ninyó ang babaeng iyán, papaglayuin ninyó silá! sa pagca't mahahawa ang ul-ol na babae!--ang sigawan n~g caramihang tao, datapwa't waláng man~gahás na lumapit sino man.
--¿Nakikita mo ba ang ilaw na iyón sa campanario? ¡Ang ilaw na iyón ang aking anác na si Basiliong nananaog sa pamamag-itan n~g isáng lúbid! ¿Nakikita mo ba ang ilaw na iyón na convento? Ang ilaw na iyón ang aking anác na si Crispín, n~guni't hindî co silá paroroonan sa pagca't may sakit ang cura at siya'y maraming m~ga onza, at ang m~ga onza'y nan~gawawalâ. ¡Magdasal tayo at ating ipatungcol sa caluluwá n~g cura! Dinadalhán co siyá n~g amargoso at zazalidas; punongpunô ang aking halamanan n~g m~ga bulaclac at dating may dalawa acong anác na lalaki. ¡Dati acóng may halamanan, nag-aalagà aco m~ga bulaclac at dating may dalawá acóng anác na lalaki!
At binitawan ang sanlazarohin at lumayóng cumacantá:
--¡Dáting may halamanan aco't m~ga bulaclác, aco'y dating may m~ga anác na lalaki, halamanan at m~ga bulaclác!
--¿Anó na ba ang nagawâ mong magaling sa cahabághabág na babaeng iyán?--ang tanóng ni María Clara cay Ibarra.
--¡Walâ pa! siya'y nawala n~g m~ga araw na itó sa bayan at hindi nangyaring siya'y masumpun~gan!--ang isinagót n~g binatang nagdadaláng cahihiyan—Bucod sa roo'y totoong marami ang aking guinawâ, n~guni't huwág ca sanang mahapis; ipinan~gacò sa akin n~g curang tutulun~gan niyá acó, tulóy ipinagtagubilin niyá sa akin ang malaking pag-iin~gat at paglilihim sa pagca't tila mandin isang cagagawán n~g guardia civil ¡Totoong ipinagmamalasakit n~g cura ang babaeng iyán!
--¿Hindî ba sinasabi n~g alférez na canyáng ipahahanap ang m~ga bátà?
--¡Oo, n~guni't n~g sabihin iyo'y may caunting....calan~guhan siyá!
Casasabi pa n~g gayóng bágay n~g caniláng makitang hindî inihahatíd cung di kinacaladcad ang ul-ol na babae n~g isáng soldado: aayaw sumama si Sisa.
--¿Bákit ba ninyó hinuli ang babaeng iyán? ¿Anó ang canyáng guinawá? ang tanong ni Ibarra.
--¿Cung bákit? ¿Hindî ba ninyô nakita cung paano ang guinágawâ niyáng pag-iin~gay?--ang sagót n~g tagapag-in~gat n~g catahimican n~g bayan.
Dalidaling kinuha n~g sanlazarohin ang canyáng baculan at lumayô.
Minagalíng ni María Clarang umuwî na, sa pagca't lumipas sa canyá ang tuwá at casayahan.
--¿Mayroon din palang m~ga taong hindî lumiligaya! ang canyáng ibinulóng.
Pagdatíng niyá sa pintuan n~g canyáng bahay, canyáng naramdamang naragdagan ang canyáng capanglawan, n~g canyáng mahiwatigang aayaw pumanhíc at nagpapaalam ang nan~gin~gibig sa canyá.
--¡Kinacailan~gan!--ang sabi n~g binatà.
Pumanhíc sa hagdanan si María Clarang ang sumasaisip ay totoong nacayayamot ang m~ga araw n~g fiesta, pagcá dumarating ang m~ga panauhing tagaibang bayan.