Bahagyâ na ang patláng n~g dagundóng n~g m~ga culóg, at pinan~gun~gunahan bawa't culóg n~g cakilakilabot na namimilipit na lintíc: masasabing isinusulat n~g Dios ang canyáng pan~galan sa pamamag-itan n~g isáng súnog at ang waláng hanggáng bubóng n~g lán~git ay nan~gín~ginig sa tacot. Ang ula'y parang ibinubuhos, at sa pagca't hináhampas n~g hán~ging humahaguing n~g lubháng malungcót, báwa't sandali'y nagbabago n~g tinutun~go. Ipinarírin~gig n~g m~ga campána, n~g voces na tagláy ang malaking laguím, ang caniláng mapangláw na hibíc, at sa sandasandalíng ínihihimpil n~g nan~gagbában~gis na m~ga culóg ang caniláng matunóg na atún~gal, isáng malungcót na tugtóg n~g campánà, na daíng ang catúlad, ang siyáng humahagulgól.
Nan~gasaicalawáng sáray n~g campanario ang dalawáng bátang nakita náting caúsap n~g filósofo. Ang pinacabátà sa canilá, na may malalakíng matáng maitím at matatacutíng mukhâ, pinipilit na idigkít niyá ang canyáng catawán sa catawán n~g canyáng capatîd, na totoong nacacawan~gis niyá ang pagmumukhâ, at ang caibhán lamang ay malálim tumin~gín at may pagcaanyóng matápang. Ang pananamit n~g dalawá'y dukháng-dukhâ at puspós n~g m~ga sursi at tagpî. Nan~ga-uupô sa capirásong cáhoy at capuwâ may tan~gang isáng lubid na ang dúlo'y na sa icatlóng sáray, doon sa itáas, sa guitnâ n~g cadilimán. Ang uláng itinutulac n~g hán~gin ay dumárating hanggáng sa canilá at pinapamímisic ang isáng upós n~g candilang nag-aalab sa ibábaw n~g isáng malakíng bató na caniláng pinagugulong sa coro, upang huwarán ang úgong n~g culóg, cung Viernes Santo.
--¡Batakin mo ang iyóng lúbid, Crispin!--anáng capatíd na matandâ sa bátà niyáng capatíd.
Nag-alambitin sa lúbid si Crispin, at nárinig sa itáas ang isáng daíng na mahinà, na pagdáca'y natacpán n~g isáng culóg, na ang úgong ay pinarami n~g libolibong alin~gawn~gáw.
--¡Ah! ¡cung na sa báhay sana táyong casáma n~g nánay!--ang ibinuntóng hinin~gá n~g maliit na tinítingnan ang canyáng capatíd;--doo'y hindî acó matatacot.
Hindî sumagót ang matandáng capatíd; minámasdan cung paáno ang pagtúlò n~g pagkit at tíla mandin may pinag-iisip.
--¡Doo'y walà sino mang nagsasabi sa aking acó'y nagnanácàw!--ang idinugtóng ni Crispin;--¡hindî itutulot n~g nánay! ¡Cung maalaman niyáng aco'y pinapalò....!
Inihiwaláy n~g matandáng capatíd ang canyáng m~ga matá sa nin~gas n~g ílaw, tumin~galâ, pinang-guiguílan n~g cagát ang malaking lúbid at bago bigláng binaltác, at n~g magcagayo'y nárin~gig ang matunóg na tugtóg n~g campánà.
--¿Mananatilî bâ tayo sa ganitóng pamumúhay, cacâ?--ang ipinatúloy ni Crispin. ¡Ibig co sánang magcasakit acó búcas sa báhay, ibig cong magcasakít acó n~g malaón at n~g acó'y alagâan n~g nánay at huwág na acóng pabalikín ulî sa convento! ¡Sa ganitó'y hindî acó pan~gan~ganlang magnanácaw at waláng háhampas sa akin! At icáw man, cacâ, ang mabuti'y magcasakit cang casáma co.
--¡Howag!--ang sagót n~g matandáng capatíd;--mamámatay táyong lahát: mamámatay sa pighatî ang nánay at cata'y mamámatay n~g gútom.
Hindî na sumagót ulî si Crispin.
--¿Gaáno bâ ang sasahurin mo sa bowáng ito?--ang tanóng ni Crispin n~g macaraan ang sandalî.
--Dalawáng piso: tatlóng multa ang ipinarusa sa akin.
--Bayaran mo na ang sinasabi niláng ninácaw co, at n~g huwag táyong tawáguing m~ga magnanacaw; ¡bayáran mo na, cacâ!
--¿Naúulol ca bâ, Crispín? Waláng macacain ang nánay; ang sabi n~g sacristan mayor ay nagnacaw ca raw n~g dalawáng onza, at ang dalawang onza ay tatlompo't dalawáng piso.
Bumilang ang malíit sa canyáng m~ga dalírì hanggáng sa dumating sa tatlompo't dalawá.
--¡Anim na camáy at dalawáng dalírì! At bawa't dalírì ay piso—ang ibinulóng na nag-iisip-iísip.--At bawa't piso ... ¿iláng cuarta?
--Isáng dáan at anim na pô.
--¿Isáng dáa't ánim na pong cuarta? ¿Macasandaan at ánim na pong isáng cuarta? ¡Nacú! ¿At gaano ang isáng dáa't ánim na pô?
--Tatlompô at dalawáng camáy—ang sagót n~g matandáng capatíd.
Sandalíng pinagmasdán ni Crispín ang maliliit niyáng camáy.
[Larawan:--¡Doo'y walâ sino mang nagsasabi sa aking aco'y magnanacaw!--ang idinuctóng ni Crispín;--¡hindî itutulot n~g nanay! ¡Cung maalaman niyang aco'y pinapalò....--Imp de M Fernández, Paz 447, Sta. Cruz.]
--¡Tatlompô at dalawáng camáy!--ang inuulit úlit--ánim na camáy at dalawang dalírì, at bawa't dalírì ay tatlompô at dalawáng camáy ... at bawa't dalírî ay isáng cuarta ...¡Nacú gaáno caráming cuarta niyán! Hindî mabibilang n~g isá sa loob n~g tatlông áraw ...at macabíbili n~g sinelas na úcol sa m~ga paa at sombrerong úcol sa úlo, pagcâ umiinit ang áraw, at isáng malakíng páyong pagca umúulan, at pagcain, at m~ga damít na úcol sa iyo at sa nánay at....
Nag-isíp-ísip si Crispin.
--¡N~gayó'y dináramdam co ang hindî co pagnanácaw!
--¡Crispin!--ang ipinagwícà sa canyá n~g canyáng capatíd!
--¡Huwág cang magálit! Sinabi n~g curang pápatayin daw acó n~g pálò pag hindî sumipót ang salapî; cung ninácaw co n~ga sána ang salapíng iyó'y aking maisisipot ...¡at cung sacali't mamatáy acó, magcaroon man lamang icáw at ang nánay n~g m~ga damít!...
--¡Sáyang at hindî co n~gâ ninácaw!
Hindî umimíc ang pinacamatandâ at hiníla ang canyáng lúbid. Pagcatapos ay nagsalitáng casabáy ang buntóng hinin~gá.
--¡Ang ikinatatacot co'y bacâ, cagalitan ca n~g nánay cung maalaman!
--¿Sa acálà mo cayâ?--ang tanóng n~g malíit na nagtátaca.--Sabíhin mong maigui ang pagcabugbog sa akin, ipakikita co ang aking m~ga pasâ at ang punít cong bulsá: hindî acó nagcaroon cailan man cung dî isáng cuarta lámang na ibinigay sa akin niyóng pascó at kinúha sa akin cahapon n~g cura ang isáng cuartang iyón. ¡Hindî pa acó nacacakita n~g gayón cagandáng isáng cuarta! ¡Hindî maniniwálà ang nánay! ¡hindî maniniwalà!
--Cung ang cura ang magsabi....
Nagpasimulâ, n~g pag-iyác si Crispín, at ibinúbulong sa guitnâ n~g paghagulhól:
--Cung gayó'y umuwî ca n~g mag-isá; aayaw acóng umuwî. Sabihin mo sa nánay na acó'y may sakít; aayaw acóng umuwî.
--¡Crispín, huwág cang umiyác!--anang matandáng capatíd.--Hindî maniniwalà ang nánay; huwág cang umiyác; sinabi ni matandáng Tasiong may handâ raw sa ating masaráp na hapúnan.
Tumin~galâ si Crispín at pinagmasdán ang capatíd.
--¡Isáng masaráp na hapúnan! Hindî pa acó nanananghalîan: áayaw acóng pacanin hanggáng hindî sumísipot ang dalawáng onza ... Datapuwa't ¿cung maniwalà ang nánay? Sabíhin mong nagsisinun~galíng ang sacristan mayor, at ang curang maniwalà sa canyá'y sinun~galing din, na siláng lahát ay sinun~galing; na sinasabi niláng magnanacaw daw tayong lahát, sa pagca't ang tátay natin ay "viciosong".
N~guni't sumún~gaw ang isáng úlo sa maliit na hagdáng patun~gó sa pan~gulong aáray n~g campanario, at ang úlong itó, na cawan~gis n~g cay Medusa[251], ang siyáng bigláng humárang n~g salitâ sa m~ga lábì n~g bátà. Yaó'y isáng úlong habâ, payát, na may mahahabang buhóc na maitím; salamíng azul sa matá ang siyáng cumúcublí n~g pagca bulág ang isáng matá. Yaón ang sacristán mayor, na talagáng gayón cung pakita, waláng ín~gay, hindî nagpáparamdam n~g pagdatíng.
Nanglamíg ang magcapatíd.
--¡Minumultahán catá, Basilio, n~g caháti, dáhil sa hindî mo pagtugtóg n~g maayos!--ang sábi n~g voces na malagunlóng na tíla waláng campanà sa lalaugan.--At icáw, Crispín, mátira ca rito n~gayóng gabí hanggáng sa sumipót ang iyóng ninácaw.
Tiningnán ni Crispín ang canyáng capatíd, na parang siyá'y humihin~ging tangkílic.
--Binigyán na camí n~g capahintulutan ... hiníhintay pô camí n~g nánay sa á las ocho—ang ibinulóng ni Basiliong tagláy ang boong cakimîan.
--¡Icáw man namán ay hindî macaaalís sa icawalóng oras; hanggáng sa icasampô!
--N~guni't talastás na pô ninyóng hindî nacapaglálacad pagca á las nueve na, at maláyò ang báhay.
--At ¿ibig mo yatang macapangyari pa cay sa ákin?--ang itinanóng na galít n~g táong iyón. At hinawacan si Crispín sa bísig at inacmàang caladcarín.
--¡Guinoo! ¡may isáng linggó na pô n~gayóng hindî namin nakikita ang aming iná!--ang ipinakiusap ni Basilio, at tinan~gnán ang canyáng bátang capatíd na ang anyó'y íbig ipagsanggaláng itó.
Nailayô ang canyáng camáy n~g sacristán mayor sa isáng tampál, at sacâ kinaladcád si Crisping nagpasimulâ n~g pag-iyác, at nagpatinghigâ, samantalang sinasabi sa canyáng capatíd:
--¡Huwág mo acóng pabayâan, pápatayin acó nilá!
N~guni't hindî siyá pinansín n~g sacristan, kinaladcád at nawalâ siyá sa guitnâ n~g cadilimán.
Nátira si Basiliong hindî man lamáng macapagsalitâ. Nárinig niyá, ang m~ga pagcacáhampáshampás n~g catawán n~g canyáng capatíd sa m~ga baitang n~g maliit na hagdanan, isáng sigáw, iláng tampál, at unti-unting napáwì sa kanyáng tain~ga ang gayóng m~ga pagsigáw na nacaháhambal.
Hindî humíhin~ga ang bátà: nacatindíg na nakíkinig, dilát na dilát ang m~ga matá, at nacasuntóc ang m~ga camáy.
--¿Cailán bagá cayâ acó macapag aaráro n~g isáng búkid?--ang maráhang ibinúbulong, at dalîdaling nanáog.
Pagdatíng sa coro'y nakiníg n~g maigui: lumálayô n~g boong catulinan ang voces n~g canyáng capatíd, at ang sigáw na: "¡nánay!", "¡cacâ!" ay nawaláng lubós pagcasará n~g pintô. Nan~gán~gatal, nagpapawis, sandalî siyáng tumiguil; kinácagat niyá ang canyáng camao upang lunúrin ang isáng sigáw na nagtutumácas sa canyáng púsò at pinabayaan niyáng magpalin~gaplin~gap ang canyáng m~ga matá sa nag-aagaw dilím at liwanag na simbahan. Doo'y malamlám ang nin~gas n~g ílaw na lan~gís sa "lámpara"; na sa guitnâ, ang "catafalco"; sará ang lahát n~g m~ga pintuan, at may m~ga rejas ang m~ga bintánà.
Dî caguinsaguinsa'y nanhíc sa maliit na hagdán, linampasán ang pan~galawang sáray, na kinalalagyan n~g nagninin~gas na candílà, nanhíc sa icatlóng sáray. Kinalás ang m~ga lúbid na nacatálî sa m~ga "badajo" (pamaltóc n~g campánà), at pagcatapós ay mulíng nanáog na namúmutlâ; n~gúni't cumíkinang ang canyáng m~ga matá'y hindî sa m~ga lúhà.
Samantala'y nagpapasimulâ n~g pagtílà ang ulán at untiunting lumiliwanag ang lán~git.
Pinagdugtong ni Basilio ang m~ga lubid, itinálì ang isáng dúlo sa isáng maliit na pinacahalígui n~g "barandilla", at hindî man lámang naalaalang patayín ang ílaw, umus-ós sa lubid sa guitnâ n~g cadilimán.
Nang macaraan ang iláng minuto, sa isá sa m~ga dáan sa báyan, ay nacárinig n~g m~ga voces at tumunóg ang dalawáng putóc; n~guni't síno ma'y waláng natigatig, at mulíng tumahimic na lahát.
TALABABA:
[251] Isá sa tatlóng m~ga Furia Gorgona caaway ni Minerva. Pinugutan n~g ulo si Medusa ni Perseo. Ang m~ga pan~galan n~g tatlóng Furia ay Medusa, Euriale at Estenio: ang táong matitigan n~g alín man sa tatlóng itó'y hindî macakilos at napípipi. Si Minerva ang diosa n~g carunun~gan at pagbabaca. Si Perseo ay anác ni Dánae at hárì sa Argos; iniligtás niyá sa infierno ang canyáng sinísintang si Andrómeda.