Hálos sa pampáng n~g dagátan ang kinálalagyan n~g báyang San Diego[178], na sumasaguitnâ n~g m~ga capatágang hálamanan at m~ga paláyan. Nagpápadala sa ibáng m~ga báyan n~g asúcal, bigás, café at m~ga búngang haláman, ó ipinagbíbili cayâ n~g múrangmúra sa insíc na nagsasamantalá n~g cawal-áng málay ó n~g pagcahilig sa m~ga masasamang pinagcaratihan n~g magsasacá.
Pagcá áraw na mabúting panahón at umáacyat ang m~ga batà sa caitaasan n~g campanario n~g simbahan, na napapamutihan n~g lúmot at n~g damóng hatíd n~g hán~gin; pagcacágayo'y masayáng nan~gagsisigawan, sa udyóc n~g cagandáhan n~g nátatanaw na humáhandog sa caniláng m~ga matá. Sa guìtná n~g caráming m~ga bubun~gáng páwid, tísà, "zinc" at yúnot, na napapaguitnaan n~g m~ga bulaclác natátalastas n~g bawa't isá ang paraan n~g pagcakita sa canícanilang báhay na maliliit, ang canilá bagáng malilingguít na púgad. Nagagamit niláng panandâ ang lahát: isáng cáhóy, isáng sampáloc na may maliliit na dáhon, ang nióg na puspós n~g m~ga búco, tulad sa maanaking si Astarté[179] ó cay Diana[180] sa Efeso[181] na may maraming súso, isáng humáhabyog na cawáyan, isáng bún~ga, isáng cruz. Naroroón, ang ílog, calakilakihang ahas na cristal na natutulog sa verdeng alfombra: pinaaalon ang canyáng ágos n~g m~ga pirápirasong malalakíng batóng nagcacapatlángpatláng sa mabuhan~ging inaagusan n~g túbig; cumikipot ang ílog sa dáco roón, at may m~ga pangpáng na matatáas na kinacapitang nangpapalícò-lícò n~g m~ga cahoy na nacalitáw ang m~ga ugát, at sa dáco rito'y lumálaylay ang m~ga panabí at lumuluang at tumitining ang ágos. May nátatanaw sa dácong maláyong isáng maliit na bahay, na itinayô sa pangpáng na hindî natacot sa cataasan, sa han~ging malacás at sa pinanununghang ban~gíng malálim, at masasabi, dahil sa canyáng malilíit na haligui, na siyá'y isáng cálakilakihang zancuda[182] na nag-aabang n~g ahas upang daluhún~gin. M~ga catawán n~g púnò n~g nióg ò n~g cahoy na may balát pa, na gumágalaw at gumiguiwang ang siyang naghúhugpong n~g magcabilang ibayo, at cahi't sila'y masasamáng tuláy, datapuwa't maiínam namáng cagamitán sa circo sa pagpapatiwatiwáric, bagay na hindî dapat pawal-áng halagá: nan~gagcacatwâ ang m~ga bátà, búhat sa ílog na pinaliliguan, sa m~ga pagcalaguím n~g nagdaraang babaeng may súnong na bacol, ó n~g matandáng lalaking nan~gín~ginig sa paglácad at pinababayâang mahúlog ang canyang tungcód sa túbig.
N~guni't ang lálong nacahihicayat n~g pagmamasíd ay ang isáng matatawag nating náiimos na gúbat sa dágat na iyón n~g m~ga lúpang lináng. Diya'y may m~ga cátandâtandàang m~ga cáhoy, na guáng ang catawán, at cayâ lámang namámatay ay pagcâ tinámâan n~g lintíc ang matàas na dúlo at nasusunog: ang sabihana'y hindî lumalakit sa îbá ang apóy na iyón at namámatay doón din; diyá'y may m~ga pagcálalaking m~ga batóng dináramtan n~g terciopelong lúmot n~g panahón at n~g "naturaleza": humíhimpil at nagpapatongpatong sa caniláng m~ga gúang ang alabóc na pinacacapit n~g ulán at ang m~ga íbon ang siyáng nagtátanim n~g m~ga binhî. Malayang lumalagô ang m~ga cacahuyan: m~ga damó, m~ga dawag, m~ga tabing na damóng gumagapang na nan~gagsasalasalabat at nagpapalipatlipat sa isá't isáng cahoy, bumibitin sa m~ga san~gá, cumacapit sa m~ga ugát, sa lupà, at sa pagcá't hindî pa mandin nasisiyahan sa ganitó si Flora[183], ay nagtátanim siyá n~g m~ga damó sa ibábaw n~g damó; nabubuhay ang lúmot at ang cábuti sa m~ga gahác-gahác na balát n~g cáhoy, at ang m~ga damóng dápò, m~ga cawilíwíling manunuluyan, ay napapagcamal-an sa canilang m~ga pagcâyacap sa cahoy na mápagpatuloy.
Iguinagalang ang gúbat na iyón: may m~ga sali't-sáling sabing sinásalitâ tungcól doon; n~guni't ang lâlong malápit sa catotohanan, at sa pagca't gayó'y siyang hindî lubhang pinaniniwalaan at hindî naman napag-aalaman, ay ang sumusunod:
Nang ang baya'y walâ cung dî isang walang halagang tumpóc n~g m~ga dampâ, at saganang sumísibol pa sa pinacalansan~gan ang damó; n~g panahóng yaóng pagcagabi ay nanasoc doón ang m~ga usá at m~ga baboy-ramó, dumatíng isáng áraw ang isáng matandáng castilang malalálim ang m~ga matá at totoong magalíng magwícang tagalog. Pagcatápos na matingnán at malíbot ang m~ga lúpà sa magcabicabilà, ipinagtanóng niyá cung sinosino ang may arì n~g cagubatang inaagusan n~g tubig na malacúcò. Nan~gagsiharáp ang iláng nan~gagsabing umanó'y silá raw ang may árì, at ang guinawâ n~g matandá'y binilí sa canilá ang gúbat na iyón, sa pamamag-ítan n~g m~ga damít, m~ga híyas at cauntíng salapî. Nawalâ pagcátapos ang matandâ na hindî maalaman cung paáno. Pinananaligan na n~g táong siyá'y "encantado", n~g máino n~g m~ga pastól ang isáng caan~gutáng nagbubuhat sa carátig na gúbat; caniláng binacás, at ang násumpun~gan nila'y ang matandáng lalaking bulóc na at nacabítin sa san~gá n~g isáng "balítì". Nacatatacot na siyá n~g panahóng buháy pa, dáhil sa canyáng malalim at malagunlóng na voces, dáhil sa malalim niyang m~ga matá at dáhil sa táwa niyáng waláng ín~gay; n~guni't n~gayóng siyá'y magbigtí ay lumiligalig siyá sa pagtulog n~g m~ga babae. Itinapon n~g iláng babae sa ílog ang m~ga híyas at sinunog ang damít na canyáng bigáy, at mulà n~g ilibíng ang bangcáy sa púnò n~g balítì ring iyón, sino mang táo'y walâ n~g man~gahás na doo'y lumápit. Isáng pastól na nagháhanap n~g canyáng m~ga hayop, ibinalitang nacakita raw siyá roón n~g m~ga ílaw; nan~gagsiparoón ang m~ga bínatà at nacárinig na silá n~g m~ga daíng. Isáng cúlang pálad na nan~gin~gibig, na sa pagmimithî niyáng mápuna n~g sa canyá'y nagwáwalang bahálà, nan~gácong mátitira siyáng magdamág sa lílim n~g cáhoy at ipupulupot niyá sa punò nitó ang isáng mahabang yantóc, namatáy dahil sa matindíng lagnát na sa canya'y dumápò kinabucasan n~g gabí n~g canyáng pakikipagpustahan. May pinagsasalitaanan pang m~ga catha't sali't saling sabi tungcól sa gubat na iyón.
Hindî nag-iláng buwán at naparoon ang isáng binatang wari'y mestizong castílà, na ang sabi'y anác daw siyá n~g nasírà, at nanahán sa súloc na iyón at nan~gasíwà sa pagsasaca, lalonglalò na sa pagtataním n~g tínà. Si Don Saturnino'y isáng binatang malungcót ang asal at lubháng magagalitín, at cung minsa'y malupít; datapuwa't totoong masipag at masintahin sa paggawâ: binacuran n~g pader ang pinaglibin~gán sa canyáng amá, na manacânacâ lamang dinadalaw. Nang may cagulan~gan na'y nag-asawa sa isáng batang dalagang taga Maynílà, at dito'y naguíng anác niya si Don Rafael, na amá ni Crisóstomo.
Batangbatà pa si Don Rafael ay nagpílit nang siyá'y calugdán n~g m~ga táong bukid: hindî nalao't pagdaca'y lumagô ang pagsasacang dinalá at pinalaganap n~g canyáng amá, nanahán doon ang maraming táo, nan~gagsiparoon ang maraming insíc; ang pulô n~g m~ga dampá'y naguíng isáng nayon, at nagcaroon n~g isáng curang tagalog; pagcatapos ay naguíng isáng bayan, namatáy ang cura at naparoon si Fr. Dámaso; n~guni't ang libin~ga't caratig na lupa'y pawang pinagpitaganan. Nan~gán~gahas na maminsanminsan ang m~ga batang lalaking man~gagsiparoong may m~ga daláng panghampás at m~ga bató, upang lumiguid sa palibot libot at man~guha n~g bayabas, papaya, dúhat at iba pa, at cung minsa'y nangyayaring sa casalucuyan n~g caniláng guinàgawà, ó cung caniláng pinagmámasdang waláng imíc ang lubid na gagalawgalaw buhat sa san~gá n~g cáhoy, lumálagpac ang isá ó dalawáng batóng hindi maalaman cung saán gáling; pagcacagayo'y casabay n~g sigáw na:--¡ang matandâ! ¡ang matanda!--caniláng ipinagtatapunan ang m~ga bun~gang cáhoy at ang m~ga panghampás, lumúlucso silá sa m~ga cáhoy at nan~gagtatacbuhan sa ibabaw n~g malalakíng bató at sa m~ga cacapalán n~g damó, at hindî silá tumitiguil hanggáng sa macalabás sa gubat, na nan~gamúmutlâ, humihin~gal ang ibá, ang iba'y umíiyac, at cácauntî ang nan~gagtátawa.
TALABABA:
[178] Wala caming nasumpong na alin mang bayang ganito ang pan~galan, n~guni't marami ang nacacatulad n~g calagayan n~g bayang ito.--J. R.
[179] Pan~galan ni Venus; sa Siria; ni Céres, sa Fenicia, at ni Juno sa Cartago.
[180] Anác na babae ni Júpiter at ni Latona, capatíd na babae ni Apolo at diosa sa pan~gan~gaso.
[181] Caunaunahang ciudad n~g Tonia, sa Asia Menor, balità dahil sa carikitdikitang templo ni Diana, na sinunog ni Eróstrato. Ipinalagay ang templong iyo'y isá sa pitóng m~ga caguilaguilalás na edificiong itinayo sa daigdig.
[182] Malalaking ibong totoong mahábà ang m~ga paa.
[183] Flora.