Katanghalìang tapát.
Sa isáng báhay na malíit at sa tabí ng isáng dungawán, ay nakaupông magkaharáp si Elena at ang bathalà ng kanyáng pusò, na noón lamang dumating.
Ang binibini'y walâng kakibôkibô; nakatitíg sa dibdib ni Gerardo ang mapupungay niyang matá, na pára bagáng pinipilit na mahuláan ang mga damdaming doo'y nakukulóng. Ang binatà nama'y nakatungó, kagát ang labì, sapúpo ang malápad na nóo ng kánang kamáy, at... walâ ding imík; ang maminsan-minsang pagbuntóng-hiningá, ang nagsisikláb na paningín, ang nagdidilím na mukhâ, ang nóong kunót ay nagkákaisa sa pagpapahiwátig na hindî kaligayáhan ang itinitibók ng pusò. Anó ang nangyayari sa táong itó? Dinadalaw kayâ ng panibughó? Nagsisisi kayâ sa isáng nagawâng kasalanan?
--"Ang mga taksil!"--Itó ang nawikà ni Gerardo pagkaraan ng ilang sandalî.--"Nagawâ nila iyón, at,.. diyatà nama't ang bayang iya'y nakatiís?... Wala na namáng ginawâ kungdî ang humalukipkip? Diyatà ba nama't walâ ni isáng tumulong, walâ ni isáng nagsanggálang kay Faure? Walâ ba roón sina Leon, siná Marcelo? Walâ ba ni isáng laláki?"
Si Elena ay íiling-iling na sumagót:
--"Pusòng laláki?... Ay, Gerardo! Ni isa'y walâ! Siná Leon ay handoóng lahát."
--"Nguni't sa ngalan ng Diyós, ano ang kaniláng ginawâ?"
--"Walâng walâ kundî ang tumingín!"
--"Oh, tumingín! tumingín!!"--ang mapangláw na úlit ng binatà.--"At patí bagá siná Leon ay nakitingín? Díyata't ang mga ginoóng iyán na kung tawagi'y mga makabayan—silá na sa tuwing magtatalumpati'y walâng ipinangangalandákan kundi dugo hangga't kailangan!--díyata't ang mga ginoóng iya'y nakitingín patí? Oh, tumingín! Mangalandákan! Talagá bagáng táyo'y hanggán diyan na lang? Pulós na dilà at matá na lámang ang gagamítin? Ang áting bagáng mga bísig sa habang panahon ay pananatilíhin sa pagkakahalukipkip? Di na bagá tayo magkakalóob na sila'y igaláw?...
"Oh báyan! báyan!! Násaán ang iyóng dangal?... Násaán ang iyóng lakás?
"Makapangyarihan ka sa lahát, nguni't,"
--"Diyós lang ang makapangyayári sa kanyá;"--ang kaagad ay ipinútol ni Elíng.--"Ang mga mapanglúpig na táo at ibáng báyan ay hindî! Di ba gayón, Gerardo?"
--"Túnay ang sábi mo, dapwa't di siyang nangyayári."
--"Sawîng pálad na lahì ang átin!"
Ang binata'y mulíng tumungó at mulíng napipi. Nakaráan ang iláng sandalî. Kaginsaginsa'y itinaás ang úlo, at tumindíg.
--"Bakit, Gerardo?"--ang usisà ni Elíng--"Anó ang nangyayári sa iyó? Bakit ka nagkákaganyán?"
--"Walâ, Elena! Akó muna'y magpapaalam."
--"Bákit, saán ka páparoón?"
--"Walâ, may gágawin lang akó."
--"Matutulungan ba kitá?"
--"Maraming salámat, Elíng!"
--"Ano ang gágawin mo?"
--"Tútupad ng isáng katungkulan."
--"May miting ka bang dadaluhan?"
--"Walâ."
--"Alíng katungkulan ang sinasábi mo?"
--"Si Faure ay hahangúin ko sa bilangúan!..."
--"Hahangúin mo?... sa bilangúan?"
--"Oo, Elena, ililigtas ko, ililigtas kong pilit ang may loób na nagtanggol sa Dakilàng Watáwat!... Isáng kautusáng di tumpák sapagka't udyók ng simbuyó ng loob, ang nagbabáwal sa paggamit ng Bandilàng Pilipino; nguni't hindî dáhil sa pagbabáwal na iyán, ay maáarì nang siya'y yurákyurákan at dustâdustâin ng síno mang harì-harìang ganid... Oh hindî!... Iyán ang watáwat na pinagkamatayáng sagipín ni Rizal, ni Bonifacio, at ng libo-libo pang bayani ng ating Kalayàan. Dahil sa watáwat na iyán nagpakamatáy ang aking nunò, ang aking mahál na amá, at mga kapatíd!... At sakâ ngayo'y hahamákin? Ah!... Ang pagtatanggól ni Faure ay isáng gawâng dakilà! isang kabayaníhan!... Dápat ko siyang abulúyan. Palalayáin ko at palalayáin ko kaagád ang bayáning laláki!"
--"At papáno ang iyóng gágawin?"
--"Kun hindî siya makúha sa pamamagitan ng malulumánay at mapayapàng pangangatwiran,... dadaánin ko sa dahás! Dahás ang sa kanya'y nagpások doón, maaárìng dahás lamang ang sa kanya'y magpápalabas!"
Ang boses ni Gerardo ay nanginginig. Ang mga matá niyá ay nakapangingilabot.
Si Elena'y kagyat namutlâ at warì baga'y nangliliít sa kanyáng pagkakáupô.
--"Diyós ko!"--anya--"Ano ang iyong gagawín, Gerardo? Ako'y nahihintakútan!"
--"Bakit, Elena? Hindî ba matwid ang aking úusigin?"
--"Ipagpalagáy ko nang matwíd, subali'y bákit ka gagámit ng dahás?"
--"Hindî akó gagámit kundî kailangan; at ang lahát, kapag kailángan ay dapat pangáhasán!"
--"Dápat pangahasán hanggáng di nalalábag sa mga útos!"
--"Oo, kung ang mga útos na iya'y nasasálig na lahát sa katwiran!...
"Matwíd ba ang ginawâng pag-lúpig at ang pagkábilanggo kay Faure?"
--"Siya'y nagbúhat ng kamáy sa kanyang kapwà!"
--"Túnay! Dapwa't bákit? Ah! Sapagka't ang gánid na iyón sa kanyáng pagyúrak sa Dakilàng Watáwat, ay niyurakan ang púri, ang dangál, ang kálulwá ng boông Kapilipinuhan!...
"Ah! Hindî mga sampál ang sa kanya'y dápat igantí! Oh, dapat siyang magpasalámat at siya'y nasa sa gitnâ ng mga táong matiisin at mababait. Dápat siyáng magpasalámat at.... Kung nagkátaon, oh! ¡ang báyang iyan na binubúlag ng kaduwágan, ay nakamálas ng mga paták.... niring dugô!"
--"Oh, Gerardo! Ikaw, kung minsán, ay kakilákilábot! Pinanglálamig mo akó!"
--"Bakit, Elena? Natatakot ka bang mamatay akó sa pagtataguyod sa púri ng mahál na Bandilà?"
--"Oh hindî, Gerardo! Alám mo nang ang pinakamatamís kong pangárap, ang pinakamaálab na nais niríng pusò na sa iyóng iyó lang umaása, ay ang makita kang namamayáni sa ikatutubós at ikalalayà ng tinubúang lupà, ang makíta kang bangkáy sa piling ng Sagisag ng áting Búhay!... Hindî kailangang ako'y maulíla sa iyó, hindî kailángang ako'y magdúsa, hindî kailángang ako'y magluksâ, tumángis, at mag-isá sa habàng panáhon! Titiisín ko ang lahat álang-álang sa Inang-Báyan!"
Napangitî si Gerardo. Ang mga pangungusap na iyón ay sumagád hanggang pusò niyá. Kinintalan ng isang halík sa nóo ang kanyang paralúman, bago tinabánan ang nanglalamíg na kamay nitó.
--"Maráming salamat, Elíng,"--anya--"Ngayon ay tulutan mo nang ako'y yumáo."
--"Hintáy muna, Ardíng"--ang magíliw na samó ng binibini--"Hindî mo pa nasásagót ang tanóng ko sa iyó kanina."
--"Alín iyón?"
--"Ang pagpapalayà kay Faure. Sakali't di mo matamó ang iyong hangad sa pamamagitan ng mabuting salitaan, papáno ang iyong gagawín?"
--"Ah, sakâ mo na maaaláman!"
--"Sabihin mo ngayón sa ákin!"
--"Sakâ ná!"
Si Gerardo ay hindi na napapígil at nanáog agád. Si Elíng nama'y walâng nagawâ kungdî ang dumúngaw, sundan ng tingin ang binatà, bilangin ang kanyang mga hakbáng, at masdán kung saán siyá tutungo.
Nang si Gerardo'y hindî maabót ng kanyang matá, ang binibini'y mulíng humílig sa dúyan at inahágis ang ala-ála sa salitáan kangína niláng dalawa.
--"May katwiran si Ardíng!"--ang pabuntóng-hiningáng nábigkas sa sarili, pagkaráan ng ilang sandalî--"Kay hírap ngâ namán ng walâng kalayàan! Kung ang Pilipinas ay malayà, ang mga gayong panglulúpig, at pag-alipustâ sa ating dangál ay hindî mangyayari...
"Kasákitsákit at pagkápait-pait na kalagáyan itong átin.
"Nguni't lagì na ba lang táyo sa ganitó,--lagì na ba lang susúkot-súkot sa ilalim ng isáng watawat na hindî átin? Lagì na ba lang talúnan at apí itóng áting báyan?...
"Oh, hindî! Hindî, hindí mangyayari ang gayón! Nang lalangin ang Pilipinas ay hindî isinulat sa kanyang mukhâ ang pamagat na alipin. Hindî nilalang ang táo upang bumusábos ó pabúsábos sa ibá! Ang pagka-kayumanggí ng ating balát ay hindî tandâ ng isang kapalárang mababà; iyán ay búnga ng singaw ng ating mga kaparángan at bundók!
"Oh, di mangyayaring ang kalagáyan nating itó ay sa habang panahón ná! Ang Kasaysayan ng Sangsinúkob ay boông linaw na inauúlat ang katotohánan na, kapag ang isang báyang nasasakúpan ay natútong humingî ng kalayàan at pagsasarili, kapag ang báyang iyan ay napatunayan sa gawâ ang karapatán niyá sa minimithîng mga biyayà,--ang báyang iyan madalî ó maláon, sa pamamagitan ó ng kapayapàan ó ng paghihimagsík, ay pilit na kakamtán ang kanyang nilaláyon....
"May nagsasábing nagkakailángan mulî ng isáng paghihimagsík sa Pilipinas, upang mátamo ang pagsasariling pinipita.
"Hindî akó sang-ayon sa gayóng madugông paghahakà. Hindî nararapat, hindî napapanahón, ni hindî kailángan ang isáng paghihimagsík. Ang patalim ay dapat lamang hawakan kapág napadiwarà ná ang kahulihulíhang patak ng pag-asa sa mapayapà at makatwirang pamamanhik sa báyang nakasasakop. Ang Pilipinas ay may pag-asa pa... Ako'y nananálig na may isang dakilàng Amerika na, sapagka't may puri at dangal ay di papáyag magpakailan man na siya'y sumpâ-sumpáin ng isang báyang inamis, at tawag-tawáging magdaraya! bulaan! taksil! magnanakaw!... Ako'y nananálig na sapagka't siya'y namayani at nagbuhos ng dugông sarili sa dambanà ng Kalayáan, ang báyang Amerikáno ay di malilinláng ang isang lahìng sa twî-twî na'y uháw sa isang malayàng búhay! Ako'y nananalíg na, sapagka't siya'y matalino at hindî mangmang ang Amérika ay hindî magpapakáulól na magbibingibingihan sa mga ipinagsisigáwang áral, balà at sumbát ng Kasaysayan ng Sangdaigdig. Ako'y nananálig na hindî siya magpapakáulól na papáris sa ipinamalas na mga hidwâng kaasálan ng mapanglúpig na Inglaterra at ng mapangbusábos na España!
"Oo, ang Pilipinas, ay mayroón pa ngâng pag-ása! At dahil dito'y isang katiwalìang dî mapatatáwad ang bumangon ngayón at maghimagsík!
"Nguni't... sa haráp ng mga pagdayà, pagláit, at pagdustâ sa dangál ng bayan, sa harap ng mga panglulupig at mga kaasalang hidwâ na ginagawî dito ng mga harìharìan, ¿ay sino kayâ ang di mangangambá, sino kayâ ang di sasagìan sa gunitâ ng maiitim na guníguní at madudugông ala-ala?...
"Ah!... Pag ganyán nang ganyán, kapag di napútol ang mga ganyang gawâ, kapag ang mga nasaitaas ay di susugpuin ang kanilá ding kasagwâan, kapag ang mga daing, hibik at sigaw ng nanga saibabâ ay di didinggín... oh! ¿sino ang makapagsasabi, kapág nagkagayón ná?.... ¡Maaárì na ang Bayang iyan na ulirán sa pagtitiis, ay di makabatá sa anták ng sugat!!... ¡Maaárì na ang Bayang iyan ay mabúlag sa laot ng kanyang pagkaamis!!... ¡Maaárì na siya'y makalimot sa sarili, makalimot sa Diyos, makalimot na siya'y mahinà!... ¡¡Maaarì na ang mabangís niyang dugô ay mágising at... kumulô!! ¡Maaárìng sumipót diyan ang mga Bonifacio, ang mga Elias, ang mga Simoun, ang mga Matanglawin, ang mga Kabisang Tales!!...
"Oh! Kapag nagkátaón!!...
"Pagkasaklapsakláp na dilidilihin!...
"Oh huwag! huwag, makatwirang Langit! huwag tulutang mangyari ang gayong pagkapaitpait na bágay!!"...
Ganitó ang mga paghahakang sunod-sunod na sumagì sa pag-iisip ni Elena—mga paghahakang kaipala'y dulot sa kanya ng tangang aklát na kinababasahan sa likod ng mga salitáng: "Noli me Tángere at El Filibusterismo."