Si Sawî ay walâ nang pagkásyahán n~g pag-ibig kay Pati.
Bawà't saglít na dumaán, bawà't saglít na yumao, ay isáng palasô na namáng umíiwà sa kanyáng dibdíb.
--¡Oh, Pati! ... ¿kailán mo pa málalamang iníibig kitá? ¿kailán mo pa málalamang ang pusò ko'y nagíng dambanà na n~g iyóng mahál na larawan? ¿kailán mo pa málalamang si Sawî'y walâ nang ibáng dinárasáldasál kung hindî ang pan~galan mong walâng kasingtamís?
Dilàng kimî, gapós n~g pagpipitagan, si Sawî ay nagtítiís manirá na lamang sa m~ga himutók at buntóng-hin~gá. ¿Magtapát kay Pati?
--Kung akó'y halayin? ¿Kung hindî pakinggán ang idáraíng ko? ¿kung birùbirùin ang pag-ibig? ¡Ay!...
Dapwà't, kung natátantô niyáng si Pati ay isáng maáwàing walâng dî nilimusán n~g kanyáng pag-ibig, kung natátantô niyáng si Pati ay isáng maawàing walâng pinagkaitán n~g kanyáng habág, kung natátantô niyáng si Pati'y walâng ibáng ináantay-antáy kundî isáng kalabít na lamang, ang isáng salitâng sukat maghiwatig n~g kaniyáng, damdamin upáng lúbusan nang ipagkatiwalà sa kanyá ang kanyáng káluluwá, ang kanyáng katawán; ang m~ga gayóng hinagpís at pag-aálinlan~gan ay hindî na sana sumagì sa kanyáng gunitâ.
N~gunì't si Sawî ay isáng singkí pa; kayâ't hindî niyá nálalamang, sa Maynilà, ang salitâng «Mánanayaw» ay nákakatugón n~g m~ga salitâng «mangdadambóng sa lilim n~g batás», «magnanakaw sa loób n~g bahay.»
Kung nálalaman niyáng sa m~ga bahay-sáyawan ay hindî ginágamit ang m~ga salitâ upáng sabihing: «Iníibig kitá,» «ibig kitang kánin» kundî sukat na lamang ang m~ga suliyáp, kindát at kalabít, disin si Pati'y malaon n~g nagíng kanyá, ó sa matuwí'd at lalòng tumpák na sabi, siyá'y nagíng kay Pati.
Bagamán, ang kanyáng m~ga pag hihimutók ay hindî rin lubhâng naglawíg, pagkâ't noóng isáng gabíng si Pati'y manaog sa bahay-sáyawan, upáng umuwi na sa bahay, ay nagkapalad siyáng mápasama rito, sa túlong at awà n~g kanyáng kaibigang si Tamád.
--¡Binibining Pati: ang tawag n~g binatà, nang silá'y nagsásarilí na sa gitnâ n~g dilím--¿magalit ka pô kayâ kung akó'y may sabihin sa iyó?
--Kung makagágalit pô ... ang tila pabiròng sagót n~g tinanóng.
Si Sawî ay napatigagál.
¿Paáno ang kanyáng gágawin?
¿Saán siyá maglúlusót n~gayón?
¡Natakpán ang bútas na kanyáng ibig paglagusán.
Maláong hindî nakaimík.
Sa haráp n~g ganitóng pangyayari, si Pati ay lihim na nápan~gitî:
--¡Talagáng singki n~gâ!--ang na wikà sa sarili.
Nang hindî pa rin humúhumá ang binatà ay si Pati na rin ang nagabaláng maglawít n~g silò.
--Ginoóng Sawî:--ang bun~gad—kung hindî pô akó namámalî ay tila nákita ko na kayóng minsán, bago kayó makaratíng sa aming pinagsásayawán.
--¿Saán pô?--ang patakáng saló n~g binatà.--¿Sa lalawigan kayâ, sa marálitâng lalawigan na aking kinákitaan n~g unang liwanag?
--Hindî pô, dito rin pô sa Maynilà ... aywán ko na pô lamang kung saán at kailán; n~gunì't nákita ko na kayó.
--Dakilà pô ang palad ko kung magkakágayón.
--Akó na n~gâ pô lamang yatà ang talagáng abâng-abâ, sapagkâ't nákita na'y hindî pa nápansín.
--¡Binibini! ... ¡Binibining Pati! ... ¡Hindî ko kayó nápansín? ¿Datapuwà't mangyáyaring kayó'y hindî ko mapansín?
--Talagá pông gayón na n~gâ lamang ang nan~gápakaliliít na paris ko.
--¡Napakaliít! ¿Paano pông mangyáyari, na, ang isáng pinaglílingkurán ay magíng maliít pa kay sa isáng naglílingkód?
--¿Pinaglílingkurán pô, ang sinabi ninyó?
Umandáp andáp ang pusò ni Sawî at nag-alaalang bakâ siyá ay nápapabiglâ na ... n~gunì't, ¡pag asa at lakás n~g loób! Ang napagdaanán na'y hindî na dapat pagbalikán. ¡Adelante! ang wikà n~gâ ni Golfin sa Marianela ni Galdós, ¡adelante, siempre adelante!
--Opò--ang patibay n~g walâng kagatólgatól ang dilà--pinaglingkurán pô, ang aking sinabi.
--¡Pinaglingkurán pô akó! at ¿nino pô?
--A ... a ... akó pô.
Si Pati ay lihim na nátawá.
Si Sawî ay lihim na nan~giníg.
--¡Lumálabis yatà ang kapan~gahasan ko?
At inantáy na sumagót ang dalaga, paris n~g pag-aantáy n~g isáng násasakdál sa pasiyá n~g isáng hukóm.
Ang palad ni Sawî, nang m~ga sandalîng yaòn, ay nábibitin sa m~ga labì ni Pati. ¿Anó ang itútugón sa kanyá? ¿Oo? ¡Oh, lan~gít! ... ¿Hindî? ¡Oh, kamátayan!
Si Pati, matapos mapindót ang sikmurà na sumásakitsakít din dáhil sa pinípigilang pagtawa, ay bumigkás n~g ganitó:
--Ginoóng Sawî: ¿kinúkutyâ mo pô yatà akó?
--¡Hindî pô; túnay na túnay pô ang aking sinabi. ¡Oh, kung mangyayáring mabuksán ang aking pusò!...
Patuloy ang kaniláng pag-uúsap.
Mulâ sa malayò, sa isáng pitak n~g lan~git, ay pumaibabaw sa tin~gín ang isáng anakì'y búndók na kakulay n~g usok, ang úlap, ang makapal na úlap, sugò n~g nagbábantâng ulán.
Noón, ang m~ga naglálakád ay kasalukuyang dumáratíng na sa tapat n~g isáng accesoria na nátitirik dakòng kaliwâ n~g maluwáng na lansan~gan n~g Azcárraga.
--Umakyát pô muna kayó--ang anyaya ni Pati sa binatà--maaga pa pô namán.
¡Maaga pa!
¿Maaga pa ang sabi n~g babaeng yaón, gayóng magíikaisá na sa hatinggabí?
¡Ibáng-ibá n~gâ namán ang m~ga babaeng Maynilà kay sa m~ga babaeng lalawigan! ...--ang náibulóng tulóy sa dî masiyaháng pagtataká sa gayóng náriníg.
Gayón man ay sinagót din n~g isáng taós na pasasalamat ang nag-áanyaya. At umakmâng tâtalikód na upáng umuwî sa kanyáng bahay; dátapwà't ¡pagkakátaón! noó'y bumubos ang ulán.
Isáng mapagtagumpáy na n~gitî, ang namulaklák sa m~ga labì ni Pati:
--¡Talagáng másisilò na ang ibon!
At mulî't mulîng inanyayahan ang binatà hanggáng sa itó'y matapos sa pagpapahinuhod:
--Yamang tulot mo pô ...--ang marahang sagót na bábahagyâ nang náriníg ni Pati.
Unang umakyát si Pati. Sa likurán niyá'y sumunód si Sawî.
Sa itaás n~g bahay, ang unang napansín ni Sawî ay ang maayos na m~ga palamuting doón ay nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagpápan~gagáw sa inam, ang m~ga larawan, paisaje, at m~ga ibá pang sukat makaalíw sa tin~gín.
Isáng batàng paslít ang dinatnán nilá sa bahay na itó, na, utusán ni Pati.
--Bulilít—ang tawag n~g may bahay sa alilà, pagdatíng sa hulíng baytáng sa itaás—bigyán mo n~g silya ang tao.
Ang inutusa'y maliksíng tumupád.
Naupô si Sawî; at ang batà ay nawalâ sa kanyáng haráp.
Si Pati, samantalang pinagkúkurús n~g binatà ang dalawá niyáng kamáy sa pagkakaupô, ay pumasok sa silíd n~g bahay upáng ayusin ang kanyáng buhók na naguló sa bahay-sáyawan, at nang mulîng mapulbusán ang mukháng noó'y humúhulas sa agos nang pawis.
At bago lumabás ulî ay makailán munang binikásbikasan ang kanyáng bihis at itinanóngtanóng sa sarili kung ang ayos niyáng yaó'y sapát nang makapagpalundág n~g isáng pusò sa kanyáng kinalálagyán. At nang tila nasiyahán na ang loób ay sakâ pa lamang naupô sa isáng luklukang may gadipá lamang ang layô sa kanyáng panauhin.
¡Anóng pagkâgandágandá ni Pati noón sa malas ni Sawî!
--¡Oh—ang nawikà tulóy—magíng si San Pedro man na panót ang tuktók, magíng si San Juang mapun~gay ang matá't magíng si San Pascual na maamò ang mukhâ, sa haráp n~g ganitóng dilág ay sápilitáng mabúbuyó sa pagkakásal!
¡At siyá, siyá pa n~gâ bang isáng hamak na tao lamang ang hindî matuksó?...
--Pati! ¡aling Pati! ... ang sunódsunód na tawag na kasabáy n~g pan~gin~giníg n~g boông katawán.
Ang tinawag ay hindî sumásagót. N~gunì't nápapan~gitî n~g lihim, pagkâ't noón ay nahalatâ niyáng ang makamandág na init n~g kanyáng katawán ay tumátaláb na sa pusò ni Sawî.
At si Pati ay lumapítlapít pa sa kanyáng kausap, at nakatawa, nakasulyáp na sakdál n~g saráp.
Si Sawî ay lalòng nan~giníg.
Si Pati ay lalò pang lumapit sa kanyá, lalò pang nilambin~gan ang n~gitî, lalò pang pinun~gayan ang suliyáp.
Ibig nang tumakbó si Sawî, ibig nang sumigáw, ibig nang tumakas, upáng makailag sa tuksó.
¡Daráng na daráng na sa init!
N~gunìt noó'y siyáng pagdampî sa kanyáng kamáy n~g nagpúputia't m~ga tabas kandilàng dalirì ni Pati, at kasunód ang magiliw na usisà:
--¿Anó pô ang dináramdám ninyó? ¡nanglálamíg kayó!
--Opò ... opò ... nanglálamíg n~gâ pô.
At sabáy nagtindíg sa pagkakáupô, ibunukás ang dalawâng bisig at iginapos sa liíg ni Pati, at ang samòng namámasag ang tinig:
--¡Pati, Pati, patawarin akó...!