Si Cárlos. Inang, inang.
Ang ina. ¿Ano ang ibig mo, Cárlos?
Si Càrlos. Ang uicá pò ni Juan ay mangyaring padalhan ninyo siya nang ibang barò.
Ang ina. ¿At baquit?
Si Cárlos. Hindi pô macaalis sa paligoan sa pagca,t, linabhan niya ang caniyang barò, at hangang n~gayo,y, basà pa. Ibig pong tumulad cay Robinson.
Ang ina. Cung gayo,y, mabuti. Bibig-yan co siya nang ibang barò. Abutin mo; itacbo mo sa caniya at pagcatapus ay pumarito cayong lahat, sa pagca,t, sasalitin sa inyo nang inyong ama ang historia ni Robinson.
Ang ama. (Si Juan na casama nang ibang man~ga batà ay pinagsabihan nang ganito:) ¿nacapaligò ca bagang magaling, catoto cong Robinson?
Si Juan. Totoo pong magaling, hindi pò lamang natuyò ang aquing barò.
Ang ama. Dapat mong pagcurocuroin na dito sa lugar na ito ay hindi totoong mainit na para sa pulò ni Robinson. Datapoua,t, ¿saan tayo natiguil?
Si Enrique. Sa pagtulog ni Robinson. ¿N~gayo,y, tingnan natin cung ano ang guinauà quinabucasan?
Ang ama. Quinabucasan ay nagban~gon, at humandâ sa paghuli nang man~ga hayop na llama, pinunò ang caniyang supot nang maraming patatas na inihao, at nang isang malaquing pirasong laman nang pagong na binalot niya sa dahon nang niyog. Quinuha ang caniyang palacol; itinali sa catauan ang lubid na may silò na guinauà niya sa paghuli nang man~ga hayop na llama; dinala ang caniyang payong, at lumacad na. Sa pagca,t, totoo pang maaga, ay pinasiya sa loob na siya,y, magpaliguid, na ang ibig niya,y, malibot ang man~ga lugar na di niya nararating sa caniyang pulò. Dito sa caniyang paglibot na ito ay nacaquita siya nang di mabilang na man~ga ibon na nacadapo sa man~ga san~gá nang cahoy, at may man~ga loro na totoong maririquit ang balahibo. ¡Gaano ang pagnanasà niya na macahuli nang isa nang man~ga ibong yaon, at nang caniyang mapaamò at macasama niya! datapoua,t, ang man~ga matatandang loro ay totoong maiilap na na di sucat madaquip, at saan man siya pumaroon ay ualang maquitang pugad na macunan nang inacay; caya n~ga pinabayaan niya sa ibang arao ang panghuhuli nito.
Datapoua,t, gayon ma,y, nacaquita siya nang isang bagay na lalò pang cailan~gan sa man~ga loro; sa pagca,t, siya,y, umaquiat sa isang burol na nalalapit sa dagat at tumin~gin siya sa man~ga lubac nang man~ga bató, ay naquita sa lupà ang isang bagay na totoong napansin niya. Bumabà siya na gumagapang, at natalastas niya nang boong caligayahan na ang caniyang naquita ay may halagang bagay. ¿Ano cayang bagay yaon?
Si Enrique. ¿Perlas pô baga?
Si Juan. ¿Icaliligaya baga niya ito? Marahil ay bacal. ¿Ano caya yaon? Sinabi pò ninyo sa amin doon sa lugar na maiinit ay ualang naquiquitang bacal. ¿Marahil ay isang buntong guintó?
Si Luisa. Hindi aco macapaniniualà niyan. ¿At ano ang paquiquinaban~gan niya sa guintò?
Ang ama. Hindi ninyo natumpacan. Cung gayo,y, sasabihin co sa inyo. Ang caniyang naquita ay asin. Tunay n~ga na hangan niyon ay ang guinagauà niyang asin ay ang tubig na maalat sa dagat; datapoua,t, ¡laquing caibhan niyon! ang tubig sa dagat ay masaclap at mapait; at bucod dito,y, nagcacamali si Robinson nang paniniualà, na ang lamang cating asnan nang tubig sa dagat ay hindi masisirà, sa pagca,t, ang tubig sa dagat, para naman nang tubig sa batis at sa ilog ay nasisirà cung magtagal sa alin mang sisidlan. Caya n~ga, nagcamit nang di mumunting capalaran sa pagcaquita nang tunay na asin, at ang guinauà niya,y, pinunong magaling ang bulsa nang caniyang casaca, at caracaraca,y, caniyang dinala sa caniyang yun~gib itong bagay na totoo niyang quinacailan~gan.
Si Teodora. At ang asing ito ¿saan caya nangaling?
Ang ama. Ualang pagsalang nalilimutan mo na ang ipinahayag co sa inyong isang arao tungcol sa pinangagalin~gan nang asin.
Si Juan. Hangan n~gayon hindi co quinalilimutan. May asing quinucuha sa lupà; at saca mayroon namang asing guinagauà sa tubig na maalat, na tumutubò sa alin mang batis; at mayroon namang guinagauà sa tubig na maalat.
Ang ama. Gayon n~ga; at ang man~ga nangagaling sa tubig sa dagat, ay guinagauà nang man~ga tauo, ó sa init caya nang arao.
Si Teodora. ¿Baquit pò sa arao?
Ang ama. Oo, sa pagca,t, capag lumaqui ang tubig at umurong, ay ang tubig na natitira sa lupà ay natutuyong untiunti, at ang natitira sa lugar na yaon, ay siyang naguiguing asin.
Si Luisa. ¡Tingnan ninyo ang bagay na yaon!
Ang ama. Dito matatalastas ang cagalin~gan nang Dios sa pagcacalin~ga sa atin; na sa man~ga bagay na totoo nating quinacailan~gan, ay siyang lalong humihin~gi nang munting capaguran, at siyang ipinagcacaloob nang lalong casaganaan.
Lumacad na n~ga si Robinson nang boong casayahan sa lugar na caniyang panghuhulihan nang man~ga hayop na llama; datapoua,t, isa ma,y, ualang naquita. Totoo n~ga,t, may caagahan at di pa dumarating ang catanghalian, ang guinauà niya,y, naupò sa tabi nang isang cahoy, na doon niya quinain ang pagong at man~ga patatas, na sa pagca,t, may asin na ay totoong nasarapan niya.
Di pa nalalaong natatapus siya nang pagcain, ay naquita niya sa malayò ang man~ga hayop na llama na naglulucsuhan na patun~go sa caniya. Caracaraca,y, humandà ang ating bayani, at nacaacmà ang silong inaantay niyang may malapit. Nagdaan ang marami, datapoua,t, ualang nalalapit isa man; datapoua,t, caguinsa-guinsa ay may salalapit sa caniyang isa, ay ibinabà lamang niya ang caniyang camay na may tan~gang silò, ay nahuli na ang hayop na yaon.
Ito,y, nagsisigao: datapoua,t, sa tacòt ni Robinson na baca magulat ang iba ay hinigpit niyang magaling ang silò, at saca itinagò niya agad sa damohan, at nang houag maquita nang iba.
Babayi ang caniyang nahuli at may dalauang inacay, na sumusunod sa canilang ina, at ito,y, totoong iquinatouà ni Robinson, na di nagdadalang tacot sa caniya. Caniyang pinaghihinimashimas ang man~ga inacay, at sa malaquing caamoan ay hinihimuran ang caniyang camay, na parang nagmamacaauang paualan ang canilang ina.
Si Teodora. Mangyayaring caniyang paualan.
Ang ama. Malaquing han~gal siya cung gayon ang caniyang gagau-in.
Si Teodora. Oo n~ga pò; datapoua,t, ang man~ga caauaauang hayop ay hindi gumagauà nang masamà sa sinoman.
Ang ama. Quinacailan~gan sila ni Robinson, anac co; at sinabi na natin na hindi masamà na gamitin natin at patayin ang man~ga hayop, cung cailan~gan, liban na lamang cundi natin paquiquinaban~gan.
Totoo n~gang natouà si Robinson sa pagcaquitang nasunod ang caniyang nasà; at baga ma,t, nagpupumiglas ang nahuli niyang hayop, ay pinagpilitan niyang supilin nang boong lacas, at itinaboy niyang casama nang caniyang man~ga inacay sa daang lalong madali na patun~go sa caniyang tahanan.
Datapoua,t, ang cahirapan lamang ay hindi niya maalaman ang caniyang paglalag-yan sa caniyang man~ga hayop, sa pagca,t, nasasarhan nang man~ga bacod ang harapan nang caniyang tinatahanan. Cung caniyang ihugos magmula sa ibabao nang yun~gib ay may pan~ganib na mabicti. Caya minarapat ni Robinson na siya,y, gumauà nang isang munting culun~gan na paglalag-yan muna, samantalang hindi siya nacagagauà nang lalong mabuti.
Habang hindi pa nayayari ang caniyang culun~gan ay itinali ang hayop sa isang punò nang cahoy at pinasimulan na niya ang paggauà, na nagputól siya nang maliliit na san~ga nang cahoy, at ipinagbabaon niya nang diquitdiquit na naguing parang isang culun~gan. Habang guinagauà niya ito ay sa capaguran nahiga ang hayop na llama, at ang ualang malay niyang inacay ay sumususong mapayapa, na di natatalastas na sila,y, na sa iba nang camay. ¡Laquing pagcalugod ni Robinson sa pagcaquita nito! hindi miminsang itinitiguil ang caniyang gauà sa pagcalibang sa panonood nang caniyang man~ga hayop, at totoong nagpapasalamat siya sa caniyang capalaran, at siya,y, may casama na. Mula sa oras na yaon ay inaacalà niyang hindi na siya nagiisa; at ang pagcagunitang ito,y, nagbigay sa caniya nang lacas at calicsihan, na sa sandaling panahon lamang ay nautas ang caniyang man~ga hayop, at ang pinagpasucan ay sinarhan nang man~ga san~ga nang cahoy.
Dili sucat maipahayag ang caguilioguilio na caligayahan nang loob ni Robinson sa sandaling yaon, sa pagca,t, bucod sa mayroon siyang macacasamang man~ga hayop, na totoong iquinaliligaya niya, ay inaasahan niyang totoo na mayroon pa siyang macucuhang man~ga malalaquing capaquinaban~gan. Marahil ay sa calaunan nang panahon ay matututo siyang humabi nang damit sa balahibo nang gatas at magagauà pa niyang mantequilla at queso. Tunay n~ga,t, hindi pa niya napagaalaman cung paano ang paraan nang paggauà nang man~ga bagay na ito; datapoua,t, totoong nararanasan na di dapat pahinain ang loob nang sinoman sa paggauà nang anomang bagay ang nagcuculang sa caniya sa icapupuspos nang caniyang capalaran; sa pagca,t ang ibig niya,y, tumahang casama nang man~ga minamahal niyang hayop, at nang palagui niyang namamasdan, na aalagaan, at magcaroon siya nang catouaan cung maquita niyang totoong umaamo sa caniya.
Pinagpilitan niyang matagal na pagcurocuroin cung paano ang pagcaganap nang caniyang ninanasà; at sa catapusa,y, pinasiya sa loob na na houag patauarin ang anomang capaguran, at bubuscan niya ang isang panig na nacababacod na cahoy sa caniyang tahanan, at caniyang paluluan~gin. Datapoua,t, na ang caniyang tinatahanan ay di maualan nang catibayan, ay hangang guinagauà niya ang bagong bacod ay hindi niya iniuasac ang dati hangan sa di muna nayari.
Sa caniyang caligayahan ay natapus niyang man~ga ilang arao ang gauang ito at nagcaroon siya nang totoong malaquing caaliuan sa pagcacaroon nang tatlong casama, at hindi dahil dito,y, quinalimutan ang caniyang aliuan sa pagpapacain sa gagambang naguing una niyang casama, bagcus pa n~gang ipinatuloy ang pagpapacain niya nang man~ga lan~gao at lamoc arao arao sa gagamba at ang gagambang ito, na sa pagcatalatas na siya,y, minamahal, ay umamo totoo, na bahaguia na lamang lumalapit si Robinson sa caniyang bahay ay quinacagat na sa caniyang camay.
Nahirati namang totoo sa paquiquisama sa caniya ang man~ga hayop na llama; at sa touî siyang magbabalic sa caniyang tahanan ay sumasalubong sa caniyang naglulucsuhan, inaamoy siya at nang matalastas na cung may ouî siyang cacanin, at hinihimuran ang caniyang man~ga camay tandà nang pagpapasalamat, capag binibig-yan niya nang sariuang damó, ó man~ga murang san~ga nang cahoy. Nang di na sumususo ang dalauang inacay, ay pinasimulan na ang paggatas sa umaga,t, hapon, na ang guinagamit niyang saro ay ang man~ga bauo; at ang gatas na caniyang iniinom, ay totoo niyang minamasarap, na nacapagbibigay guinhaua sa caniya doon sa maralità at capanglaopanglao na pamumuhay.
Sa pagca,t, ang punò nang niyog ay totoo niyang pinaquiquinaban~gan at marami siyang pinaggagamitan, ay nagnanasà siyang masaquit na maparami niya ang man~ga punò nang niyog; datapoua,t, ¿ano cayang paraan ang caniyang gagauin? di mamacailang narin~gig niya na ang man~ga punó nang cahoy ay pinapagsusupling, datapoua,t, cailan man ay hindi niya pinagaralan ang tunay na paraan nang paggauà nito. ¡Macalilibong mapabuntong hinin~ga siya! ¡Laquing cahan~galan co, aniya, at di aco nagsamantala sa panahon nang aquing cabataan, sa pagaaral nang dapat matutuhan! Cung natalastas co sana niyong mabuti ang man~ga bagay na aquing paquiquinaban~gan ¿pababayaan co baga na di matutunan ang man~ga bagay na aquing naquiquita at naririn~gig? Cung ang aquing caisipan ay hindi macaabot sa nararating nang iba ay pagpipipilitan cong matuto man lamang aco nang caunti, at disin sana,y, ang caunting carunun~gang yaon ay paquiquinaban~gan cong totoo n~gayon. Cung aco,y, sana,y, magcapalad na magbalic sa aquing cabataan, ¡laquing pagpipilit co na matatalastas ang lahat nang guinagauà nang ibang man~ga tauo! ualang anluagui at magsasacá na di co tutularan.
Datapoua,t, ¿anong caniyang mapapala; sa pagsisising ito, n~gayong ualà na siyang magauà? Ang nararapat ay pan~gahasan niyang ticman ang hindi niya napagaalaman; at ito n~ga ang siya niyang guinauà.
Hindi niya naaalaman cung siya,y, natutumpac ó hindi, ay caniyang pinutol sa itaas ang tatlong supling, humucay siya sa guitna nang punò, at ipinasoc niya ang isang murang san~ga nang niyog, at nang caniyang mabalot na nang balat ang canyang hinucayan, ay inaantay niyang masaquit cung ano ang lalabas doon. At tingnan ninyo,t, siya,y natumpac sa paggaua nito; sa pagca,t, nang macaraan ang ilang panahon ay tumubo ang supling, cung sa bagay ay natutuhan niya ang paraan nang pagpaparami nitong totoong mahalagang halaman. Bagong caligayahan, bagong pagquilala at pagpapasalamat ni Robinson sa Maycapal na nagcaloob sa man~ga bagaybagay dito sa lupà nang man~ga bisà at tan~ging capangyarihan, nang masundan nang man~ga tauo saansaan man ang man~ga paraan nang canilang icabubuhay at icaguiguinhaua. Sa sandaling panahon ay totoong nagsiamò ang man~ga hayop ni Robinson, na cung baga sa atin ay parang man~ga aso; at caya n~ga nagagamit niya paglala nang anomang bagay na ibig niyang ilipat saan mang lugar.
Si Juan. Datapoua,t, ¿paano pong guinagaua niyang pagpapalabas sa loob nang bacuran?
Ang ama. Totoo ang sabi mo: nacalimutan cong di naipahayag na sa isang tabi nang bagong bacuran, ay may isang munting pintô, n~gunit, sucat malabasan at mapasucan nang man~ga hayop na yaon cung yuyucod. Sa dacong labas ay mahirap maquita ang pintong yaon, at dacong loob ay sinasarhang matibay ni Robinson cung gabi nang pinagsalasalang san~ga. Totoong mariquit panoorin ang pagoui ni Robinson sa caniyang tahanan na ang nan~gun~guna,y, ang maamong hayop at nacatatalastas nang daan na pagdating nang caniyang pan~ginoon, capagdating sa pintò ay tumitiguil at nang maibis siya nang pasan, pagcatapus ay pumapasoc na nacayucod, at saca sumusunod kay Robinson.
Datapoua,t, ¿ano ang sasabihin co sa pagsalubong nang man~ga inacay sa canilang ina? Caracaraca,y, sinasalubong siya, na ipinahahayag ang canilang catotouaan nang paglucso at pagsigao; nagdudumali naman nang pagsalubong sa canilang pan~ginoon. Natotouang di hamak si Robinson sa gayong asal nang caniyang man~ga hayop, tulad sa isang ama sa pagcaquitang di magcamayao ang caniyang man~ga anac, sa pagcaquitang siya,y, bagong dating, na mahaba nang panahong di siya naquiquita at muli niyang yayacapin sila.
Si Basilio. Tunay n~ga at totoong nacatotoua, at bucod dito,y, naguiguing isang aral sa atin ang pagganting loob nang m~ga hayop sa tauong nagmamahal sa canila.
Ang ama. Tungcol sa bagay na iyan ay may marami at man~ga catacatacang halimbauà, na mapipilitan tayong magacalà na tila tunay na sila,y, mayroong pagiisip na para nang tauo, cung ualang man~ga ibang catunayan na nagpapatotoong uala n~ga siyang pagiisip.
Si Enrique. Caya n~ga, sa ating librito nang Moral ay sinasalitâ ang pagganting loob nang leon sa tauong bumunot nang tinic sa caniyang paa.
Si Teodora. Ay, naalaala co na. At yao,y, isang leong totoong magaling, sa pagca totoong umiibg sa tauong nagcauang gauà sa caniya; at pagcatapus ay minsang sila,y, nagquita, ay sa gayong matatampalasan niya, ay hindi inanó: ibig cong magcaroon nang isang leong munti, cung gayon ang asal nang lahat.
Ang ama. Man~ga anac co, n~gayo,y, nalilimutan natin si Robinson, at quinaliliban~gan natin ang caniyang historia, itiguil muna natin n~gayon, at saca na natin ipagtuloy sa ibang arao.
Si Teodora. Houag pò, houag pò, caunti pa pong salitâ cay Robinson.
Ang ama. Tumigas na ang caniyang man~ga ladrillo na magagaua niyang pader, at sa caualan nang apog, ay humanap siya nang lupà. Isang manipis at malinis na bató ang guinaua niyang sandoc; at sa pagnanasa niyang magcaroon nang lahat nang casangcapan nang cantero ay nagpumilit siyang gumauà na cahit papaano.
Si Nicolás. Oo pô, at naquita namin ang man~ga casangcapang iyan.
Ang ama. Yayamang siya,y, mayroon nang man~ga ladrillo,t, casangcapan, ay ipinapasan niya ang man~ga quinacailan~gan niyang ladrillo sa caniyang hayop.
Si Juan. Datapoua,t ¿paano ang gagau-in niyang pagpapasan sa hayop na llama nang man~ga ladrillo?
Ang ama. Mahirap ninyong mahulaan; datapoua,t, sasabihin co sa inyo.
Malaon nang panahong iniisip ni Robinson cung gaanong capaquinaban~gan ang caniyang cacamtan sa pagcatutong gumauà nang buslò; datapoua,t, nang siya,y, batà pa ay pinauaualan niyang halaga ang paggauà nang man~ga manlalala nang buslò, na inaari niyang totoong madali, na para naman nang inaacalà niya sa man~ga ibang bagay. Gayon ma,y, sa pagca,t, siya,y, natumpac nang gumauà nang balancas nang caniyang payong, nang matapus ay pinagaralan niyang matagal sa man~ga oras na ualà siyang guinagaua ang paglala nang buslò hangan sa natutuhan niya na macayari siya nang isang buslong may catibayan. Natatalastas na ninyo na ang macagauà nang isang daan. Si Robinson ay gumauà nang dalaua, pinagcabit at inilagay na pinapagtimbang sa licod nang caniyang hayop na llama.
Si Juan. ¡Ay ama co! matotouà acong magaral na maglala nang buslò.
Ang ama. At aco naman, Juan. Isang arao ay paparituhin natin ang isang manlalala nang buslò, at tayo ay paturò sa caniya.
Si Juan. Mabuti pò; at cung gayo,y, gagauà aco nang isang canastillong totoong mariquit na ibibigay co cay Luisa.
Si Luisa. Aco po,y magaaral naman: ¿ibig pò baga ninyo, ama co?
Ang ama. Malaqui ang ibig co; at iyong mapapaquinaban~gan. Mangyayari n~gang sa atin ay marapat ang paglalala nang buslò, sa man~ga oras na nagsasalità aco sa inyo nang anomang historia, at ualà tayong nagagaua na pinagcacaliban~gan.
Totoong madali ang pagcayari ni Robinson sa bago niyang guinagauà, at naiban~gon na ang isang panig nang pader, at nailagay na ang simiento nang cabilang panig, ay siyang pagcacataon na may nangyari sa caniyang biglang biglâ na isang bagay na di niya nagugunitâ at di nararanasranasan na sa isang sandali ay nasira ang lahat niyang binabantà at napaui ang lahat niyang pagasa.
Si Juan. ¿Ano pò ang sacunang yaon?
Si Luisa. Natapus na: dumating ang man~ga tauong damó, at siya,y, nilamon.
Si Teodora. ¡Dios co! ¿Tunay n~ga pô baga na siya,y, nilamon, ama ko?
Ang ama. Hindi: hindi iyan, cundi ibang bagay na totoong quinatacutan niya para nang cung iihao siyang buháy niyong man~ga tauong damo.
Si Juan. Maanong sabihin pò ninyo sa amin, at aco,y, nan~gin~ginig nang tacot.
Ang ama. Niyon ay gabi na; ang bouan ay totoong nagliliuanag, humihihip ang palaypalay na han~gin, at ang boong sangsinucuban ay na sa isang daquilang capayapaan. Si Robinson ay sa capaguran sa caniyang man~ga guinagauà, ay naghihilighiligang matahimic sa caniyang hihigan na na sa caniyang paanan ang caniyang man~ga hayop; at siya,y, nacalilimot na, at napapanaguinip na para nang caraniuang nangyayari sa caniya ang caniyang man~ga iniibig na magulang, caguinsaguinsa,y, ... Datapoua,t, houag nating ipatuloy itong nangyayaring caquilaquilabot, at baca inyong mapanaguinip ay magcaroon cayo nang caligaligan sa gabing ito.
Ang lahat. ¡Ay sayang na sayang!
Ang ama. Itiguil natin n~gayon ang bagay na ito, at ang isipin natin ay ang macalilibang sa inyo, at nang matapus ang arao sa caligayahan, yayamang ang naguing pasimulâ ay sa caligayahan din, at sa pagca,t, pinabayaan nang Dios na pacamtan sa atin.
Hali cayo, man~ga anac co, tayo,y, magalio na sandali sa ating jardin, at alagaan natin ang ating man~ga bulaclac; yayamang hangang n~gayon ay hindi pa natin nadadalao.