Si Cárlos. ¿At sa hapon pong ito ay di ninyo pasisimulan sa amin ang alin mang historia?
Ang ama. Sa catunaya,y, napagquiquilala ninyong lahat sa aquing muc-hâ, na aco,y, natatalaga n~gayong magpahayag nang isang salitâ na sucat icatuto ninyo at icaalio; yayamang tayo,y, nagcatipon sa lilim nitong punong cahoy, ay samantalang linalala natin ang ating man~ga buslô, at nang tayo,y, mabihasa sa gauang ito, ay sasalitin co sa inyo ang isang nangyari ... ¿Canino caya nangyari...? Cay Robinson. ¡Baquit hindi cayo macasagot!
Si Cárlos. Mangyari pô; si Robinson ay namatay ...
Ang ama. Dahandahan ca, Cárlos. ¿Anong quinalaman natin cung pinagsaulan nang hinin~ga? ¿Hindi mo naaalaalà na niyong arao ay naacala na nating patay, at gayon man ay buhay pa?
Tunay n~ga iniuan nating naghihimatay, nacahilig ang ulo, at ualang caramdaman; datapoua,t, untiunting napapaui ang caniyang pagcaliping; untiunting nagsasauli ang caniyang man~ga caramdaman, at nagliuanag ang caniyang pagiisip.
Ang lahat. Mabuti pò, mabuti pò cun, gayon. Malaqui pong totoo ang aming caligayahan.
Ang ama. Isang malalim na buntong hinin~ga ang naguing unang tandà nang pagalam niya nang pagcatauo. Ibinucas ang caniyang man~ga mata, at inalin~gap sa magcabicabila ang man~ga nanlalabò niyang mata nang maalaman cung saan siya naroroon. Tila nagaalinglan~gan cung siya,y, buháy ó hindi; datapoua,t, nang matalastas na siya,y, buháy, ay totoong nagpighatî siya, sa pagca,t, doon sa cahambalhambal na calagayan ay lalò pa niyang iniibig ang magtuloy siyang mamatay.
Nararamdaman niya ang totoo niyang cahinaan, baga ma,t, ualang casaquitang anomang nagpapahirap sa caniya, at ang lagnat na totoo niyang dinaramdam, ay umouî sa pauis nang boong catauan; at nang mangyaring houag humintò ay siya,y, nagbalot nang man~ga balat nang hayop na llama at hindi siya cumilos, hangan sa nang matapus ang calahating oras nacaramdam siya nang malaquing caguinhauahan.
Hindi naglaon at sinumpong siya nang isang malaquing cauhauan; at nang siya,y, iinom, ay naquita niyang ang tubig ay lumangtot na; datapoua,t, nang maalaala niya ang man~ga dayap, ay hinati niya ang isa, at sa pagsipsip niya nang catas, ay nabasâ at nalamigan ang nanunuyò niyang bibig; pagcatapus nito,y, di rin tumitiguil ang caniyang pagpapauis, ay siya,y, natulog nang mahimbing hangang quinaumagahan.
¡Totoong maguinhaua ang paquiramdam niya doon sa man~ga oras nang caniyang pagpahin~galay cung inahahalintulad niya sa man~ga saquit na nagpahirap sa caniya nang macaraang arao! Ang cabigatan nang saquit ay nacaraan na, uala na lamang natitira cundi isang daquilang cahinaan; at nacacaibig na siyang cumain, ay nagalmusal siya nang isang inihao na patatas, na pinigan nang dayap at nang magcalasa. Ang caniyang man~ga hayop na hindi na niya naalaalang dalauang arao, ay nagpaquita nang catouà touang bagay; sa pagca,t, humilig sa caniyang paanan, at ang isa,y, tinitingnan siyang magaling, na parang itinatanong cung ano ang caniyang lagay. Hindi cacaunting capalaran, na ang man~ga hayop na yaon ay nangyaring nabuhay na di umiinom na man~ga dalauang arao, sa pagca,t, cung hindi gayon ay totoong napapasamà sila sa loob nang pagcacasaquit nang canilang pan~ginoon; bucod dito,y, sa pagca,t, hindi pa siya macaban~gon at mabig-yan niya nang tubig ang caniyang man~ga hayop ay magdaraan pa ang ilang arao na di sila iinom.
Ang inahing hayop ay lumapit cay Robinson, at yayamang nalalapit na sa caniya ay pinagpilitan niyang gatasan. Ininom ang gatas nang may saquit, at ualang sala na di nacatulong nang malaqui sa caniyang paggaling yaong gatas na mainitinit pa, sa pagca,t, yayamang nagcacailan~gan nang man~ga sustanciang pagcain, ay totoong nacabuti n~ga sa caniya at nacaramdam siya nang malaquing caguinhauahan.
Natulog siyang matahimic hangan sa lumubog ang arao, at nang maguising siya,y, nacaibig cumain, at yayamang ualà siyang sucat macain cundi ang man~ga patatas na pinigan nang dayap, ay quinain niya, at pagcatapus nito,y, muling nacatulog. Ang pagtulog na ito na totoong matagal at matahimic, at ang calacasan nang catauan nang ating may saquit ay nacatulong nang di mamagcano sa caniyang paggaling, na quinabucasan ay nacaban~gon na, at nacalacad nang caunti.
Bahaguia na lamang nacalabas sa caniyang yun~gib; at nang dumating sa labas, ay itinaas ang caniyang mata sa lan~git, sa oras na ang malamlam na sinag nang arao ay namamanaag magmulâ sa silan~ganan, naglalampas sa man~ga mayamungmong sa man~ga san~ga nang cahoy, at dumarating hangan sa caniyang muc-hà, at dahil sa caiguihang init ay nacaguinhaua sa caniya. Inaacalà niyang siya,y, magaling na; at sa di mapiguil niyang caligayahan ay napasigao siya nang ganito: «¡Caibigibig na Pan~ginoon, masaganang batis nang cabuhayan! hinahandugan quita nang ualang licat na pasasalamat dahil sa cagalin~gang ipinagcaloob mo sa aquing masdan co ang maliuanag na talà sa arao, at han~gaan co ang man~ga gauang cababalaghan nang iyong man~ga camay. Narito acong nan~gan~gayupapà na cumiquilala nang daquilà mong pagaampon, sa panahong aco,y, pinababayaan nang boong mundo; di mo pinabayaang aco,y, mamatay, at nang aco,y, mabig-yan mong panahon nang pagbabago cong buhay, at nang cung samantalahin co sa gauang itong lubhang mahalaga ang lalong caliitliitang sandali, ay humahandà aco sa alin mang oras sa pagpanao dito sa bayang cahapishapis at macarating aco sa huling darating sa tauo, na doon mo bibig-yan ang baua,t, isa nang ganti sa caniyang gauang magaling ó masamà.»
Dito sa caniyang pagganting loob sa Maycapal, ay lumipat sa paggugunamgunam nang man~ga quinapal. Pinagmamalas nang caniyang man~ga mata ang calachan nang lan~git, ang pananariuà nang man~ga halamang bagong nadidilig nang hamog, ó ang caniyang man~ga hayop na nagsisicsican sa caniya, na di lamang nagpapaquita nang caamoan, cundi naman nagpapasalamat sa caniyang paggaling. Sa pagcaquita nang bagay na yaon, na totoong catouatouà at cauiliuili, para nang dinaramdam nang isang tauong nangaling sa malayong lugar at naualang malaon, ay nuling nanunumbalic sa casamahan nang caniyang familia; ay lumambot ang caniyang pusò na iquinaluhà niya sa caligayahan.
Ang han~gin sa parang, ang pagcain nang gatas na tinubigan at ang capayapaan nang loob ay lubos na nacatulong sa caniyang cagalin~gan; at sa ilang arao ay nagsauli ang caniyang lacás, na siya,y, macapanunumbalic na sa man~ga guinagauà niyang bagay.
Ang caunaunahan niyang tiningnan at siniyasat ay ang caniyang man~ga palayoc at caualing lupà, at nang caniyang maalaman cung ano ang nasapit. Datapoua,t, bahaguia na lamang niya nabubucsan ang hurno, ay naquita niyang ang lahat ay paraparang may barnis, na parang guinauà nang isang bihasa. Sa malaqui niyang caligayahan dahil sa pagcatumpac na ito, ay hindi man lamang niya naalaala na baga ma,t, siya,y, may palayoc at cauali ay hindi niya paquiquinaban~gan, sa pagca,t, ang quinuculang sa caniya ay ang lalong cailan~gan, ang apuy bagá. Datapoua,t, nang caniyang mapagisipisip ang bagay na ito ay siya,y, natiguilan at napatun~gó ang ulo; cung minsan ay tinitingnan ang man~ga palayoc at cauali, cung minsan naman ay ang man~ga malalamig na abó nang caniyang sigá, at sa catapusa,y, nagbuntong hinin~ga.
Gayon ma,y, di niya pinahintulutan na siya,y, talunin nang calumbayan, at niuicà niya sa caniyang sarili; «ang Pan~ginoong Dios na nang una,y, nagbigay sa aquin nang apuy, ay may maraming paraan na mabig-yan niya aco uli; at cung inaacalà niyang mararapat, ay di pababayaang aco,y, magculang nitong bagay na totoong cailan~gan.»
Dalauang bagay ang iquinaaalio niya. Ang isa,y, ang pagcatalastas na hindi na siya quinuculang nang man~ga bagay naicaliligtas sa calamigan; at ang isa,y, baga ma,t, magmulà sa caniyang cabataan ay naugalian niya ang pagcain nang lamang cati, gayon ma,y, di na niya totoong paghihirapan na siya,y, maualan nang pagcaing yaon, sa pagca,t, sucat na sa caniya ang man~ga bun~gang cahoy at ang gatas nang hayop na llama.
Si Cárlos. Mangyayari pong cumain siya nang lamang cating pinaasuhan, na di nacailan~gan ang ihao pa ó ilutò pa.
Ang ama. At ¿ano ang ipagpapausoc niya?
Si Cárlos. Oo n~ga pô pala; hindi co pô naisipan ang bagay na yaon.
Ang ama. Gayon ma,y, di niya pinagsisihan ang pagcagauà niya nang man~ga palayoc at caualing lupà, sa pagca,t, magagauà man lamang niya na sisidlan nang gatas; at bucod sa rito,y, may pinaggamitan pa siya sa man~ga palayoc at caualing ito na aquing sasabihin. Natatalastas niya na ang man~ga patatas ay lalong masarap cung samahan nang manticà, at sa pagca,t, quinacailan~gan ang isang cubeto, sa macatouid ay isang sisidlang cahoy, na di niya magagauà, ay pinalitan niya ang caculan~gang ito nang isang palayoc na malaqui, na doo,y, tinipon niya ang lahat nang gatas na inaacalà niyang casucatan. Pagcatapus ay gumauà nang isang panghalucay na cahoy na may butas sa guitnâ, at doo,y, sinulutan niya nang capirasong tangcay; at dito na niya minulan ang paghalò na ualang tahan, hangan sa nabucod ang mantequilla sa gatas. Pagcatapus ay hinugasan niya nang tubig na malinis, linag-yan niya nang asin at linamas.
Dito,y, totoo siyang naliligaya sa pagcasunod nang caniyang nasà; datapoua,t, nang ibig na niyang camtan ang bun~ga nang caniyang casipagan, ay naalaalang sapilitan siyang man~gin~gilin sa pagcain nang patatas, sa pagca,t, ualang apuy na pagihauan; ito,y, isang bagay na sa pagmamadalî niya ay di na niya naisip. N~gayo,y, mayroon na siyang mantequilla, datapoua,t, ang quinuculang sa caniya ay ang ihahalò; tinitingnan niya,t, ninanasang canin; datapoua,t, nang di niya macain ay siya,y, nalumbay na para nang dati. Tunay n~ga,t, mangyayaring cumain siya nang talaba, gatas, níyog at lamangcating hilao na binugbog; datapoua,t, ¿di caya mangyayaring culan~gin siya balang arao? Ang totoong dinaramdam niya ay hindi niya maalaman ang paraan na icaguiguinhaua nang caunti nang caniyang capalaran.
¿Ano cayang bagay ang gagau-in niya n~gayon? Nagauà na niya yaong lahat nang bagay na sucat magauà nang caniyang camay, baga ma,t, ualang casangcapan; inaacalà na niyang ualà na siyang natitirang gagau-in; totoong mahirap na bagay na sa acalain lamang ay quinayayamutan na niya; totoong nagauî siya sa paggauà at sa pagsasamantala nang panahon. Totoong madalas niyang sabihin na caya nabago ang man~ga masasamâ niyang caugalian, ay sa pagca,t, napipilitan siyang gumauà nang man~ga bagay na caniyang quinacailan~gan, habang siya,y, nabubuhay na nacaisaisa. Ang laguing casipagan, aniya, ay ina nang maraming cabanalan, para nang laguing catamaran ay ina nang lahat na masasamang caasalan.
Si Luisa. Totoong mabuti ang uicà niya; capag ang isang tauo,y, ualang guinagauà, ay ualang naiisipan cundi ang man~ga cabuhun~gan.
Ang ama. At dahil dito,y, inihahatol sa man~ga batà, na agapang hiratihin sa paggauà, yayamang cung ano ang ating pagcabataan ay siya nating pagcacatandaan. Sundin ninyo, man~ga anac co, ang hatol na ito, at cailan ma,y, di ninyo pagsisisihan.
Ang caauaauà nating Robinson ay nagpapalipatlipat sa iba,t, ibang lugar at nang siya,y, may magauà, at nang mailagan ang catamaran, sa catapusa,y, natagpuan niya ang sucat magauang totoong mahalaga. ¿Mahuhulaan caya ninyo cung ano yaon?
Si Juan. Cung aco sana,y, siya, ay maaalaman co na cung ano ang aquing gagau-in.
Ang ama. Cung gayo,y, sabihin cung ano ang iyong naisipan.
Si Juan. Ang gagau-in co sana,y, ang paglilinis nang man~ga balat nang hayop na llama, at nang houag acong pahírapan nang cagaspan~gan nang balat, at aalisin co ang balahibo, at nang houag acong totoong mainitan, baquit ang pulóng yaon ay totoong mainit.
Ang ama. Datapoua,t, ¿ano ang cacasangcapanin mo sa paggauà nito?
Si Nicolás. Cung gayon po,y, ¿aling bagay ang pinilì niyang gagau-in?
Ang ama. Iniisip niya gabi,t, arao cung mangyayaring macagauà nang isang munting bangcà.
Si Juan. ¿Baquit pò?
Ang ama. Dahil sa isang bagay na totoong mahirap at totoong mahalaga, ang pagpipilit bagang macabalic sa casamahan nang man~ga tauo, at nang siya,y, maca-ualà doon sa capanglaopanglao na pag-iisa, na magmulà noong siya,y, maualan nang apuy ay lalò siyang nalulungcot.
Inaacalà niya na hindi nalalayong lubha sa caniyang pulò ang lupang América; at cung siya,y, mangyaring magcaroon nang isang bangcâ, cahit anong liit, ay tumatalaga na siyang sumagui sa alin mang pan~ganib, at tumauid doon cung mangyayari. Sa malaqui niyang pagnanasà, ay lumabas siya isang arao sa paghanap nang alin mang punong cahoy, na caniyang mahuhucay at nang caniyang magauang bangcâ; at dahil dito,y, nilibot niya ang ibang lugar nang pulô na di pa niya nasasapit hangan niyon, napagmalas niya ang ibang halaman na di niya naquiquilala, at ninasà niyang tingan cung caniyang macacain. Natagpuan niya, bucod sa ibang man~ga bagay, ang man~ga ilang tangcay nang mais.
Si Nicolás. ¿Para pô baga niyong naroroon sa ating halamanan?
Ang ama. Ganoon din n~ga. Pinagtac-han niya ang calac-han nang man~ga pusò, na ang iba,y, may dalauang daang butil na toong malalaqui at nagcacadiquitdiquit. Inacalà niya agad na sa man~ga butil na yaon ay magagauang pagcain at tinapay naman. Datapoua,t, ¿paano ang gagau-in niyang pagliguis? At cung ualang apuy ¿paano ang gagau-in niyang paglulutò nang tinapay? Baga ma,t, inaacalà niyang hindi maaari, ay namitas siya nang ilang pusò, at ang nasa niya,y, itanim ang man~ga butil. ¿Sino, aniya, ang nacaaalam, cung sa calaunan ay paquiquinaban~gan co ito?
Itinuloy niya ang paglacad, at nacaquita naman siya nang isang cahoy na may bun~gang nabibiting parang pusò, na hindi niya naquiquilala; at nang bucsan niya ang isa, ay naquita niya sa loob ang man~ga apat na puong tila almendras na totoong malalaqui. Baga ma,t, inacalà niyang hindi mabuti ang lasa, ay itinagò niya sa supot ang ilang man~ga bun~gang hinog.
Si Juan. ¿At ano pô ang man~ga almendras na yaon?
Ang ama. Man~ga butil nang cacao na guinagauang siculate.
Si Nicolás. Mabuti n~ga, at siya,y, macaiinom na nang siculate.
Ang ama. Dahandahan tayo. Caunaunaha,y, hindi natatalastas ni Robinson na yao,y, cacao. Sacá quinacailan~gan na ibusá, liguisin, at haluan nang asucal, na ualà siya; at houag na nating sabihin ang canela at iba pang bagay na caraniuang inihahalò, at nang magcalasa ang siculate sa pagca,t, ang caualan nitong ma~nga bagay na ito ay hindi sucat maitulad sa caualan nang apuy.
Sa catapusa,y, nacaquita si Robinson nang isang cahoy na totoong malaqui, na di niya naquiquilala na para rin nang cacao. Ang bun~ga ay totoong malaqui na para nang niyog; datapoua,t, ualang matigas na balat, at ualà namang bunót, at ang boong bun~ga ay nacacain na totoong masarap. Ang cahoy na yaon ay iba ang lagay sa niyog, sa pagca,t, ang niyog ay mayroong isang punò at sa itaas ay ang man~ga dahon ay parang bun~ga; datapoua,t, ang cahoy na yaon ay may maraming san~gá na nababalot nang man~ga dahon. Nang tumagal ay napagquilala, na ang cahoy na yaon ang tinatauag na cahoy nang tínapay, na caya tínatauag na ganoon, ay sa pagca,t, ang caniyang bun~ga ay siyang pinacatinapay nang man~ga tauong bundoc.
Minamasdan niya na ang punò nang cahoy na yaon, dahil sa caniyang catandaan ay hucáy na ang cabilang tabí; dahil dito,y, inacalà niyang yaon ang totoong mabuting gau-ing bangcâ, cung mangyayaring maihahapay niya at malalaliman nang hucay. Datapoua,t, ¿baquit puputulin ang isang cahoy na totoo niyang paquiquinaban~gan? Baquit siya,y, nagaalan~gan cung siya,y, macagaugauà nang isang bangcâ ó hindi. Ang pagcucurong ito,y, totoong nacapagpahinà nang caniyang loob; at nang matapus na niyang mapagtimbang timbang cung dapat putulin ó hindi, ay tinandaan niyang magaling ang lugar na quinatatamnan nang cahoy, at umouî siyang nagcacadalaua ang caniyang loob sa isang bagay na dapat pagcuruing magaling.
Nang ipatuloy niya ang caniyang paglacad ay natagpuan niya ang ninanasà niyang mahabang panahon, ísang pugad baga nang loro, na totoong nacatouà sa caniya. Ang maliliit na inacay na totoong nacatatacot at may man~ga bag-uis na, ay nan~gagliparan: liban na lamang sa isa na di totoong malicsi ay napahuli cay Robinson, na totoong natouà sa pagcahuling ito, higuit sa cung siya,y, macatagpò nang isang cayamanan, at siya,y, nagtuloy na sa caniyang tahanan.
Si Luisa. ¿At ano pong mapapaquinabang niya sa isang loro?
Ang ama. Ibig niyang turuan nang ilang man~ga pan~gun~gusap, at nang siya,y, mauiling maquinig nang isang voces na para nang sa tauo. Tayo na nabubuhay na casama nang íbang man~ga tauo, at sa lahat nang oras ay nacacamtan natin ang pagcaquita at pagcarin~gig sa ibang may pagiisip na para natin, at macacausap natin sila ay inaacalà nating ualang cabuluhan yaong paglilibang na ninanasà ni Robinson cung mangyaring mapaquingan niya ang pan~gun~gusap nang isang loro; datapoua,t, cung tayo,y, lumagay sa caniyang quinalalag-yan, at matatalastas natin na ang inaacalà natin n~gayon na isang bagay na ualang casaysayan, ay tunay na caaliuan niyong nalulungcot na tauong nacaisaisa.
Bahaguia na lamang dumating sa caniyang tinatahanan, ay inisip ang paggauà nang isang culon~gan na paglalag-yan nang bago niyang casama; inilagay sa siping nang caniyang hihigan, at nahigà siyang natotouà, na parang nacaquita nang isang caibigan.