Tumatakas na noon ang tuwa at marahang humahalili ang lungkot. Ang ilaw ng sangdaigdig ay sumisibsib na noon sa kalunuran. Iba't ibang bikas at kulay ng ulap ang napapanood sa kaitaasan. Samantalang sa lupa ang tinig ng panglaw ay namamayani na. Datapwa't lumalo pa sa looban nila Dolores, doon sa halamanang kinakitaang natin sa kanya noong siya'y nagaaliw at nagpapalipas ng isang mapanglaw na hapon. Oo; doon ay lumalo pa ang lungkot; paano'y naroon si Dolores at dinidilig ng patak ng luha ang kanyang alagang mga tanim.
--Ay!--ang buntong hininga--¡Kay saklap ng buhay!...
Tinutop ng dalawang palad ang kanyang mukha bago nagpatuloy:
--Halos kahapon lamang ay kasalo at kaulayaw ko ang aking Ama, ngayon ay na sa langit na.... ¡Kay pait gunigunihin!
Tinapos sa isang masaklap at malalim na ¡ay!... Ang perlas na luha ay naguunahang bumalong sa mga malas ng kaawaawa at sa di kinukusa ay napatanaw sa kaitaasan.
--Langit, oh, natungong langit.... Kung turan ng mga makata, ikaw ay maawain. Kung sabihin ng mga maralita, ikaw ay mapagkandili. Nguni't ang katotohanan ay inagaw mo ang boo kong kalwalhatian. Wala kang inalabi sa akin kung hindi isang pusong nalulunod sa hapis at isang pagibig na nabibilibid ng mga himutok. Sa ganap na pangungulila ay tinatawanan mo ako, ngayon....
At tumungo, tungongtungo, na sa masidhing pananaig ng lungkot ay napasandig sa puno ng kamuning. Noon ay may isang ibong nagparinig sa kanya ng lalong mapapanglaw na dalit. Sa puso ni Dolores ay lalong nagugat ang lumbay. Paano'y nagunita niya ang mga awit ni Artemyo, si Artemyong artista, ang kanyang kapapanaw na giliw.
Lumakad ang ulilang kalulwa at dumulog sa kanyang mga sampagitang noon ay naghahandog ng kawiliwiling bango. Isa isang hinagkan ng nalulungkot na dalaga.
--Kayo, kayong mga sumaksi sa lihim ng buhay, kayong naging aliwan ng aking giliw, halana, halana, aliwin ninyo ang ulila sa lahat ng kaligayahan.... At tayo'y magsalong magalaala sa kanya....
Marahang pinuti ang mapapalad na bulaklak. Sa lumang luklukan ay malungkot na naupo ang dalaga. Dito naglaro sa kanyang isipan ang lalong maligayang dahon ng kasaysayan ng kanyang buhay sa pagka binibini. Hinalungkat ng kanyang alaala ang hapong pagtatalik niya sa galak. Noon ay araw ng Huwebes. Siya at si Artemyo ay kapwa pinalaya ng palad. Ang kanyang ali ay nakatulog yata sa pangginge. Doon nga, sa halamanang yaon, at sa luklukan ding yaon, sila ni Artemyo ay lihim na sumumpa, sa harap ng kanilang dangal at sa ngalan ng kanilang pagkatao. Ang mga puso nila ay kapwa ipinasulat na maging busabos at ipinakilalang panginoon din naman. Ano pa't noon niya binitiwan ang «oo» ng kanyang pagibig. At noon din siya pinangakuan ni Artemyo ng lalong matamis na pagmamahal. Sa ikapagtitibay nito, ay isinanla sa kanya ang isang singsing na hanggang ngayon ay nagniningning pa sa kanyang mga daliri.
--Singsing ng giliw ko! ¡Kaputol na ginto at batong nagniningning! ¡Hiyas, na tanging pamana sa akin, ng aking panginoon at buhay! ¡Lalong nadudurog ang puso ko, kung mapanood ka ng aking malas! ¡Ang nakaraan ay ipinatatanaw mo at ibinabalik mo ako sa aking kahapon! ¡Sa langit ka na tutubusin ng nagsanla sa iyo!...
Tanda ng pagkalunos sa hiyas ng kanyang kasi, ay magiliw na hinagkan ito. Kaya itinirik ang mata sa kalawakan at waring hibang na kinausap ang bumihag sa kanyang puso:
--Artemyo, bayaan mong alalahanin ka ng nagmamahal sa iyo....
Noon ay nagsipotsipot na sa kaitaasan ang mga hiyas ng gabi, ang mga brilyante ng malapad na lambong ng dilim. At sa gitna ng gayong kalungkutan, sa pamamayani ng alingawngaw, ay mga piping hibik na ¡ay! ang waring nahihigingan. Yaon ang hinagpis ng pusong sapupo ng sakit, ni Dolores na di na mabata ang pait na ipinalalasap sa kanya ng palad....
Kinabukasan, sa libingan sa Singgalong, ay dalawang babai ang pumasok. Pusong busabos ng pighati, kalulwang alipin ng hapis, ang kanilang dala. Kapwa luksangluksa, nagbabansag ng sakit na nilalasap ng buhay. Marahang nagsisilakad at nakatungong tulad sa mga banal. Sila ay si Dolores at si kapitana Martina.
Si Dolores? Oo. ¡Si Dolores! Si Dolores Balderrama; ang tala sa daang Sagat sa Pako, dalagang nakabighani sa maraming pusong palaboy ng pagibig. Nguni't hindi na siya si Dolores na larawan ng ganda; hindi na siya ang bituing kalaro ng kaligayahan. Siya ngayon ay si Dolores na nagpipighati; ang dalagang yapus ng matinding biro ng kapalaran.
Si kapitana Martina ang kasama? Oo. ¡Ang kapitana Martina! Ang mahal na asawa ng nasirang kapitang Andoy. Datapwa't hindi na siya ang kapitanang mapagsiste: matandang sa lagi na'y masaya. Siya ngayon ay babaing sapupo ng lungkot, matandang ulila sa galak.
Oh, panahon, kay dali mong magbago ng anyo!
Noon ay hapong napakalungkot. Sa libingan ay ganap na nagdidiwang ang pananahimik. Pamamanglaw lamang ang doo'y nakapangyayari. Ang mga krus na tanda ng patay ang tanging tanod ng mga nagpapahingalay. May mangilang ibong nagsisihuni, nguni't ¿ano pa? huning nakapagdadagdag ng lungkot sa mga ulila ng pinakamamahal.
Lumapit sila sa libing ni kapitang Andoy. Inilagak ang ilang bulaklak ng biyoleta, na dinilig muna ng luha. Doon ay naiwang tumatangis si kapitana Martina na pinagyayaman ang libing ng bunying kapitan.
Si Dolores ay doon naman lumuhod sa harap ng krus ni Artemyo. Ang bulaklak na dala bago inilagak ay hinagkan muna. Nauna pang pumatak ang mga luha ng kaawaawa.
Kay lungkot na panoorin!
--Artemyo!--ang wika--¡Bayaan mong sa iyong pananahimik ay paminsanminsang alalahanin ka, ng pusong di nakalilimot! ¡Naging sawi ka man sa iyong palad, ay dakila ka naman sa alaala ng iyong iniwan! ¡Diyan na! ¡Diyan na sa bayang payapa awitin natin ang tamis ng pagibig!... ¡Ang kapalaran ay di matutulan!...
At sa pisngi ng dalaga ay marahang umaagos ang mga patak ng luha; mga luhang pangalaala...
¡Kay tamis ng kamatayan kung gayon ang pagmamahal ng mauulila!...
WAKAS
KUROKURO AT PANSIN
NI G. HONORATO H. DE LARA
Sa matalino at mayuming Bbg. Fausta Cortes.
Marangal na binibini:
Matapos ko pong mabasa at manamnam ang unang supling na ito ng inyong makisig na panulat; matapos kong mapagukulan ng mahabang pagwawariwari, ay agad ko pong isinakamay ang aking pulpol na panitik upang boong ingat na panalaytayin ko sa maputing papel ang napakalaki ninyóng napithaya sa dahop kong kaya na katigan ng mga panghuling kurokuro ang napakamahalagang aklat ninyong ito, ang AGAWAN NG DANGAL, na handang iyalok sa lalong may pihikang panlasa, palibhasa'y pagkaing luto sa inyong sariwa at mayamang isipan.
Datapwa't, ¿paano po kaya ang aking gagawin, marangal na binibini, upang makayari ng isang tunay na epílogo?
¿Purihin ko na lamang po kaya ang pagkaing ito, at sabihin kong masarap, at sagana sa mga kailangang sangkap, kahi't na may nalalasahan akong anghang at pait?
¡Inaakala ko pong hindi wasto ang gayon!
Sapagka't ayon din po sa pasiya ng isang bantog na polemista, kilalang mangangatha, tanyag na mananagalog at datihang mamamahayag na si Inocencio Dilat (humigit kumulang) na, hindi anya kailangan ng isang epiloguista ang sabihing ang aklat na ito (halimbawa) ay mainam, may dakilang layong mag-alis ng piring sa mata ng hangal, may maningning na mga pangungusap, sagana sa mga palaisipang malalim, busog sa mga pantas na pagkukuro at mayamang mayaman sa pananagalog na tabas Balagtas, sapagka't anya'y isang kalabisan. Ang isang epiloguista ay katulad din anya ng isang crítico, magpasiya at turulin ang isang bagay na kamalian, bago suriin at hatulan, alalaon baga'y punahin ang mali bago itumpak at ilagay sa dapat kalagyan.
Nguni't ... ito nga kaya ang tunay na epílogo? ¡Iyan ang hindi ko mataya!
Datapwa't ... para kay Inocencio Dilat ay ganiyan, ganiyang ganiyan.
At ... ipalagay na po nating ganiyan na nga. Punahin ko ang lahat ng kamalian; sabihin kong namimilipit ang inyong mga pangungusap; minsang madapilok sa paglalarawan ng lalong mga kailangang ibadha ng inyong panitik; may mga pangyayaring madilim, malabo; may mga bigkasing kayong hawig sa wikang kastila ó ingles, ó ang gayon at ganito ay di mangyayari, anopa't ang lahat ng kamalian ay isa-isahin kong turulin, suriin, punahin, bago itumpak, at... iwan ang dapat suubin ng kamaniyang, ang dapat purihin, ang dapat itampok sa lalong napakatayog na karangalan, alalaon baga'y sabihin kong mapakla at hilaw ó kaya'y mapait at maasim ang inyong ipinalasap na ito sa ating mga mambabasa, gayong ang katotohana'y, sa kabila naman ng lahat ng iyan ay mayroong nalalasahang tamis, sarap, linamnam, ay ... ¿ano po kaya ang wiwikain ninyo sa akin?
¿Hindi po kaya mangunot ang inyong noo at sabihin na ako'y masamang epiloguista, kung epiloguista na ngang matatawag kahi't birobiro ang abang kaliitan?
¡Oh!.. kay laki ng inyong napita; pagkalakilaki... At sa kalakhan, ay hindi ko po tuloy matutuhan kung paano ang aking gagawin upang mapaunlakan ko kayo sa inyong hiling.
Sapagka't ... ang wika nga po ng isang mangwawagi't bantog na makata at balitang manlilinang sa napakatamis na wikang ginamit ng ating haring si Balagtas, sa kanyang walang kamatayang Florante at Laura, na si Itang Balbarin, na tubo sa mapalad na libis ng bundok ng Samat, na siyang kinakitaan niya ng unang liwanag ng araw, na: ang isang epiloguista raw po ay hindi dapat mamuna ni maglahad ng ano mang tutuntunin sa pagsulat, sapagka't, ang isang epiloguista ay kaibangkaiba anya sa isang crítico.
¡May matwid!
At, kung ganito nga ay ... ¿paano po kaya ang dapat kong gawin o saang landás ako tutungo upang makayari ng isang wastong panghuling salita?
Para kay Inocencio Dilat ay di wastó ang ganito...
At, para kay Itang Balbarin naman ay lalong di tumpak ang gayon.
¿Alin kaya ang dapat paniwalaan sa kanilang dalawa? ¡Kay laking suliranin!
At ... sa suliraning iyan ay para ko pong nakikinikinita sa dalawang bantog na manunulat na iyan, na darating ang isang pagkakataong maguunawaan din sila; pagtatapisin ang kapwa nila matwid sa pamamagitan ng pagpipinkian ng kanikanilang mga panitik sa larangan ng digmaan ng literaturang tagalog.
Nguni't samantalang tayo po'y nagiintay at upang ako'y makatupad sa inyong napithaya ay wala po akong ibang gagawing batayan sa epilogong inyong hinihingi kundi, ang sinabi ng kataastaasang Pangulong Wilson, na, anya'y: justicia y nada mas justicia.
Sa makatwid ay wala kayong sukat maintay sa akin, marangal na Bbg. Cortes, kundi ang dalawang bagay: purihin ang dapat purihin, at, punahin ang dapat punahin.
¡Kurokuro!
Ang aklat mo pong ito, Bbg. Cortes, ay isang aklat na tangi sa may layong mag-alis ng kulaba sa pangmalas ng mga hangal, magakay sa lalong may bulag na pagkukuro, nakapagtuturo pa rin sa ibang kadalagahan, diyan sa mga dalagang dahil sa kinang ng salapi ng sa kanila'y mamintuho, ay nalilikhang sapilitan ang pag-ibig at di inaantay ang kusang tibok ng kanilang puso.
Sa loob nga ng AGAWAN NG DANGAL ay parang namamalas ko pa hanggang ngayon ang animo'y mga larawang buhay na nagsisigalaw: ang magandang Dolores; ang mapalad na si Artemio; ang mapagsisting si kapitana Martina; ang antukin at matatakuting si kapitang Andoy; ang mabuting tao, nguni't masamang kristianong si Simon; ang matapat at walang kasingbuting katoto, ang may diwang Tasio, sa Noli ni Rizal, na si Pastor; ang mapagpansin na si Labadre; at ... ang nakatatawang pagkahuli ni kapitana Martina sa isang batang sisilipsilip ng nag-aagahan na si Beteng, yaong si Beteng na walang tanging ipinangahas mula't mula pa kundi ang kanyang kayamanan, ang kanyang pilak, sa pangingibig sa mayuming si Dolores, na siyang gumanbala ng kanyang isip, diwa't pagkatao.
Ang nakakapanaghiling kapalaran ng artistang si Artemio, si Artemiong kapangpangan, ang wika nga ni Beteng, yaong si Beteng na hindi makapaglakbay sa lupang pangako, kundi may kasama; hindi makapitas ng ibinabawal na bunga ng mansanas kung walang hagdanang matutungtungan, ay maging mabisa sanang tampal at matinding hagupit sa ilang mga lalaking kung walang tulay ay di makapangibig sa isang himala ng ganda, sa isang Venus.
Si Dolores, ang kapatid na bunsong ito, ni Maria Clara, sa Noli Me Tangere, ni Meni, sa Banaag at Sikat, ni Celia, sa Florante at Laura, at ni Ligaya sa ¡Kristong Magdaraya! ay pinaglupaypay ninyo ang matigas na puso sa darang ng maalab na pag ibig; pikitmatang pinatalaktak ninyo sa kaharian ni Kupido at pinahintulutan din ninyong magpamalas sa masinsing tabing ng pagkukunwari sa kanyang hinahangaang binata, sa umagaw ng kanyang pananahimik: kay Artemio.
At talagang ganyan nga po ang dapat ninyong gawin, marangal na binibini, upang magkaroon ng naturalidad ang isang pangyayari na, hindi gaya ng iba nating mangangatha na sa pagnanasang huwag masinagan ng bahagya mang gaspang ang isa sa mga kumakatawan ng kanilang aklat, na sapagka't binigyan na nila sa una ng mga caracter na mahinhin, mayumi ay pakapipilitin patain ó inisin ang itinitibok ng puso.
At upang patotohanan kong minsan pa sa inyo, na talagang hindi kamalakmalak na mangyari ang inyong ginawa na sa kahinhinan at kayumián ni Dolores ay paibabawin ninyo ang kagaspangang nililikha ng pag ibig ay ipahintulot ninyong sipiin ko rito ang matwid ng ating Balagtas sa kalakhan at kadakilaan ng ating tinutukoy:
Oh! pagsintang labis ng kapangyarihan
sampung magaama'y iyong nasasaklaw,
pag ikaw ang nasok sa puso nino man
hahamaking lahat, masunod ka lamang.
¿Ano ang nangyari kay Beteng?
Humigit kumulang na sinasabi sa aklat ninyong ito, na siya, si Beteng ay wala ng sinikap sa gabi't araw ó sa lahat ng sandali, kundi ang ikalulukso ng dangal ng umagaw sa kanyang langit, sa kanyang paraluman. At, di nga inaksaya ni Beteng ang mahabang panahon at karakarakang isinagawa. Inanyayahan isang araw ang dalawa niyang kaibigan, si Simon at si Pastor at isinangguni ang kanyang maruming nais; datapwa't anong tiwaling pagtitiyap at sa isip at diwa nitong huli, kay Pastor ay itinanim ninyo, ang damdaming Delfín, ang pusong Felipe sa "Banaag at Sikat" ng makatang Lope, na sa harap ng matatalim na upasala at marungis na adhika ni Beteng, ay di ninyo pinapagtagal ang puso ni Pastor, pinapanalag ninyo sa mga ulos at taga ng mga kaaway na lihim ng kanyang kaibigan.
At sunodsunod ninyong isinabibig ni Pastor ang ganitong pangungusap, sa tulong ng kanyang dilang walang pangiming magsabi ng katotohanan:
"Mga kaibigan, huwag ninyong hamakin ang kanyang lahi. Kapangpangan man at tagalog ay iisa ang uri, at ang sumira ng pag-iisang iyan, ay yaon ang taksil na dapat pangilagan. Ang taong pumapatay ng pag-dadamayan ng pilipino ay yaon ang kalaban ng bayan. Ang kaluluwang nagtatanim ng pag-iiringan ay siyang uod na sumisira ng laya at pag-asa ng lahat".
¡Anong ningning ng pagkukuro ni Pastor!
At... nakaramdam ng kirot ang dalawang pinagsabihan...
"Hindi mga kaibigan—ang ganti ni Pastor—kailan ma'y di ko magagawa ang sumugat sa kapatid. Nguni't, oo; makikipaglaban ako sa kanino mang nagbibinhi ng pag-iiringan. Ang buhay ko'y aking itinataya lubha pa't ang pag-iiringan ay ipupunla dahil lamang sa inggit sa isang lalaking kinakandong ng palad..."
¿Ilan kaya sa mga kababayan natin, Bbg. Cortes, ang makapagtataya ng buhay sa pagtatanggol ng matwid ng isang tao?
¡Kay dakila ng inyong paghahaka!
Matapos magpaalaala ang baliw na si Beteng kay Pastor, na ito'y nasa ibang bahay, ay para ko pang nakikinikinitang nakangiti at hantad ang noong sumagot:
"Sa bahay na pinaghaharian ng dilim ay doon ko dinadala ang ilaw".
Pagkatayogtayog po ng kurokuro ninyong ito, Bbg. Cortes, na sa pamamagitan ng kaunting salita lamang ay halos niyayanig ninyo ang budhi ng mapagdunongdunungang mga hangal.
Ang dalawang katalo ni Pastor ay lalo ninyong pinagpuyos ang kapootan.
Ipinagtabuyan si Pastor, nguni't pangiti ring sinabi:
"Dapat ninyo akong itaboy; dapat ninyo akong turang ulol: sapagka't, ang gurong nagtuturo ay talagang kalaban ng mga musmus na tinuturuan."
Sa harap ng ganyang maigting na pagwawariwari ni Pastor, ay tahasang masasabi ko Bbg. Cortes na ang inyong baguhang panitik ay karapatdapat maisapiling ng lalong mga tanyag at dakilang mga manunulat natin, sapagka't minsan pa ninyong ipinakilala ang mataos ninyong paggalang at pagmamahal sa wastong matwid.
Si Pastor ay nilakipan ninyo ng kislap ng sosialismo ng mga banal na aral ni Tolstoy, Jaurès at iba pa, na, siya ninyong nais matutuhan ng ating mga kababayan.
Kusa kong iniwan at babayaan na, marangal na binibini, ang nakaiinggit na lambingan ng dalawang pusong bihag ng pagibig: si Dolores at si Artemio. Hindi ko na po paguukulan ng kurokuro ang kadalisayan ng puso ni Dolores na hindi maalam masilaw sa kinang ng salapi at sa hibo ng kisig. Kusa pong di ko na gagalawin o paguukulan pa ng mga wariwari ang kasiglahan ng handa sa kaarawan ni Dolores, maging ang kasanayan ninyang tumugtog ng alpa; maging ang kalunoslunos na hinangganan ng masayang handaan sa bahay ng ating dalaga; ang di ninyo paglimot sa paglalarawan ng mga kagandahan ng mga bituin ng "Kami Naman" na dumalo sa naturang kasayahan, palibhasa'y ang lahat ng iyan ay inaasahan kong sapat nang makapagudyok sa lahat ng makababasa ng aklat na ito, upang putungan kayo ng walang katapusang pagpupuri.
At, ¿kung alinalin ang aking isasakarurukan ng lalong kapurihan?
Wala pong iba Bb. Cortes kundi ang kinawilihan ko ngang paghahaka ni Pastor, na busog na busog ng pagibig sa kanyang mga kababayan, at ... ang mga pangungusap ng baliw na si Beteng ng siya'y napipiit na.
Sa ikaapat na kabanata, sa pangkat na naglalarawan ng boong pagsisigasig ni Pastor, sa pagdamay sa kanyang kaibigang Artemio at sa harap ng mga manunugtog na ipagpaparangal ni Beteng ay natunghayan ko na naman, matapos ang ilang paliwanag ang lalong dakilang kurokuro ni Pastor:
"Narinig na ninyo—ang saad ni Pastor na linawin natin: hindi raw dapat bigyan ng tungkulin ang isang dapo. Katwiran, nguni't ¿bakit nila natitiis ang mga dapong naghahari sa ating bayan? at ¿dapo ba si Artemio? ¿Ano kung kapangpangan siya? ¿Hindi ba pilipino rin? ¿Maaari bang magsarili ang tagalog na ang kapangpangan ay hindi? ¡Napakarupok na pagkukuro! Ang masasabi ko'y nakikilala ang dapong kapatid din nila, datapwa't hindi nila nakikilala ang tunay na dapong dito'y tumawid. [...] Ngayon at kalahi ay halos sakmalin. Nguni't kung maputi kahi't na lumapastangan, ay nginingitian din. Sinusurot, dinuduro at pinamumukhaan ang kabalat subali't ang dayo ay saka lamang mamura kung nakatalikod".
Kay sakit mo pong susugat Bbg. Cortes. Nguni't inaakala kong kailangan ngang ang mga bulok at uod na makasisira sa mabulas na pagkakaisa ay isa isang lasunin. ¡Patain!
¡Magbinhi nawa ang inyong magandang adhika!
Sa gitna ng pagtataka ng hindi mabilang na mga manggagawa sa bahay palimbagan ng pamahalaan na nakuwarentenas dahil sa sakit na di umano'y dipterya, sanhi sa pakakapag-abuloy sa lahat, kasapi at di man ng malusog na Samahang Kami Naman ay para ko pang nariringig magpahangga ngayon ang matalinghagang mga pangungusap ng isang ulol na sagana sa mga katotohanan.
At sa wakas ng kanyang maniningning na sinabi, sa huli ng kanyang mga pangarap sa sinasapit ng ating bayan, at pagkakaagwat ng kapalaran ng mayaman sa mahirap, ng pagkakalayo ng mahirap sa mayaman, ay di ko malirip magpahangga ngayon po, Bbg. Cortés, kung bakit naisipisipan ng ulol na si Beteng ang maglawit ng isang panyo at bago sinabi ng makita niyang pinapaspas na ng hangin:
"¡Hayan ang watawat ng pagsuko! ¡Hayan ang sagisag ng pananahimik! Batiin ninyo at igalang. Mahalin ninyo at ibigin. Kung iyan ang ating ilaladlad sa gitna ng digmaan ay unahan tayo ng paghawak. Datapwa't kung pula, tanda ng paglaban, ay magtuturuturuan tayo. ¡Magdarayang tapang!"
Subali't sino kaya ang pinatatamaan ng ulol na si Beteng?
Kundi ako namamali, ay walang iba kundi ang ibang mga kababayan nating matatapang sa bibig nguni't wala sa gawa.
¡Napakasasakit na pangungusap!
Ang aklat mo pong ito, Bbg. Cortés, ay inaasahan kong sa kahalagahan ng layunin ay magiging isang bagong tipan na ikapagbabago ng likong kaugalian ng marami. Mga pansin:
Bbg. Fausta Cortés: Itulot mo po naman ngayon na ilahad ko ang aking mga puna.
Tulad sa akin ng sinabi, na hahalunkatin ko't ibubunyag ang dapat purihin at ukol punahin, ngayon ay magtatapat ako sa aking pangungusap.
At, magsimula tayo.
Pagkarinig ko ng pamagat ng aklat na ito na AGAWAN NG DANGAL, ay kumilos na sa aking guniguni ang larawan ng pag-aagawan sa katungkulan ng ilang kapatid nating araw-araw ay nagbabangay. Inakala ko na't hinulaan na yaong pag tutunggali ng mga taong gumugulo sa ating bayan ay siya ninyong pinuna. Ang isip ko'y humula ng dalawang pangyayari, at boong boo ang aking pananalig na hindi sasala sa alin man sa dalawa kong akala, ang inilahad ninyo. Kung hindi ang nakahihiyang pag-aagawan sa karangalan ng ating mga politico ay walang salang ang ligalig sa mga halalan ang inyong tinuligsa. Ganyan ang boo kong sapantaha at marahil ay siya namang sasapantahain ng iba. Datapuwa't ¡kay laking pakakamali! ¡Agawan pala ng dalawang puso sa isang pain ng pag-ibig! Hindi ko po sinasabing malayo ang pamagat sa laman. Hindi po, sa pagka't nalalaman kong may mga taong iba ang pangalan sa asal. Lamang ay ipinagtatapat kong sumala ang aking hula.
Sa lahat ng dahon ng AGAWAN NG DANGAL ay pawang makabagong pananagalog ang aking napuná. Sa kabaguhan ay mayroong mga talatang nagkapilipilipit ang pagkasalaysay. Aywan ko lamang kung sinadyáng pinaikot ng masiglang panulat ninyó, Bbg. Cortes.
¿Kung alin alin? Na itó po:
"Ang maayos na tabas ng mukha ay napapatungan ng maiitím na buhók".
Paano po kaya ang bikas ng mukháng yaón? ¡Napapatungan ng maiitím na buhok! ¡Ina ko, kakilakilabot! Marahil ay sumusunong ng maiitim na buhók at di napapatungan. (Maalaala ko pala.) Hindi rin masasabing sumusunong at lalo nang hindi napapatungan; sapagka't lalabas na si Dolores ay panot, paano'y sunong o nakapatong lamang pala ang buhok...
Iba naman:
"..... sinungkit ..... ang mantekilya....."
¿Sinungkit? ¿Baka po kinahig? At kung ang sinungkit dito ay hindi mali, ay huwag naman kayong tumawa na sabihin kong "nginalot ang tubig."
Isa pa:
"Tumayo sa mesa....."
¿Tumayo sa mesa? ¿Saan tumayo: sa ibabaw po ba ng mesa? ¡Sus! ¿Si Dolores, ang mayuming dalaga, ang kaluluwa ng kasaysayang ito, ang tatayo sa mesa? Hindi mangyayari. Bakit noon ay kasalukuyan pa namang sila'y nag aagahan. Baka mayroon pang lalong tumpak na masasabi ang Bbg. Cortes, ay siya sana nilang ginamit.
Ganito at iba pang gaya nito ang sinasabi kong mga nagpandanggong pananagalog na makabago.
Pagtutuos:
Anhin ko man pong punahin ang mga katangían ng dakilang panulat ninyo, binibining Cortes, ay lagi ring nananaig sa aking diwa at isipan ang mga banal na layuning tinutungo ng inyong akda. Ang mga pansin na aking pinuna ay nagiging parang guhit na itim lamang sa isang malapad, matibay, marilag at napakapinong habi na niyári ng inyong bago nguni't magiting na panitik. Anopa't nakapagdadagdag lamang ng kainaman ang mangilangilan ninyong bagong ayos ng pananalaysay, sa mahalagang aklat.
At upang patotohanan ay napapakagat-labi ako sa katalinuhan ninyo na makapagsabi ng:
".....ang mahihirap ay magkakapatid na lahat. Kung paanong ang mahirap ay walang bayan, ay gayon din na walang lipi. Bayan niya ang Sangsinukob at lipi niya ang Sangkatauhan....."
Sa inyong matataas na isipang iyan ay kabilang ako sa mga humahanga at hahanga sa inyong panulat.
At talagang marunong kayo sapagka't marunong kayong magpahesus sa inyong aklat. Niwakasan ninyo sa taimtim at kalugodlugod na pagmamahal ni Dolores kay Artemio. Sinabi pa ninyong:
"¡Kay tamís ng kamatayan kung gayón ang pagmamahal ng mauulila!..."
Akó man po, Bbg. Cortes, ay makapagsasabi rin at talagang nais ko na rin ang mamatay kung may isang Dolores na tatangis sa aking pagyaón....
Honorato H. de Lara. Taga "Ilog-Beata."
KASAYSAYAN
NG
"KAMI NAMAN"
Aklatan ñg "kami Naman"
BAKAS ÑG SAMAHAN
Ó ang unang
bahagi ñg kasaysayan ñg
"KAMI NAMAN"
(Samahan ñg mahihirap)
Sapul sa pagkatatag
hanggang sa wakas ñg
pamamahala ni G. A. de
los Reyes
Sinulat ni
Bb. Gorgonia de Leon
Ika apat na aklat ñg aklatan ñg
Kami Naman
Lupon ng mga Manunulat
(1915)
Aklatan ñg "Kami Naman" 1045, Daang Anak ñg Bayan (dating
"Crematorio"), Pako, Maynila, K. P.
PAUNAWA
Ang aklat na ito ay nilimbag sa dalawang ayos: nilimbag na kalakip ng "Agawan ng Dangal" at nilimbag na may sariling balat ó takip. Sino mang magnais na magkaroon ay makabibili sa mga bilihan ng aklat dito sa Maynila, sa halagang isang peseta (P0.20). Ang mga na sa lalawigan ay makapagbibilin sa Aklatan ng "Kami Naman" sa halagang kahati (P0.25). Ipalilimbag din ang pangalawang bahagi at magtataglay ng mga larawan; gaya ng larawan ni G. Apolonio Umping, G. Paulino Centeno, at iba pang may halaga sa "Kami Naman".
BAKAS ÑG SAMAHAN
O ANG UNANG BAHAGI ÑG KASAYSAYAN ÑG
"KAMI NAMAN"
(SAMAHAN ÑG MAHIHIRAP)
SAPUL SA PAGKATATAG HANGGANG
SA WAKAS ÑG PAÑGUÑGULO NI
G. ANGEL DE LOS REYES.
Sinulat ni Bb. Gorgonia de Leon.
Noon ay ika 25 ng Agosto ng 1912. Sa umagang yaon ay isang panahong tagulan ang nagisnan ng mga taga Pako. Ang liwanag ng ilaw ng sangdaigdig ay di mang makagitaw sa makapal na ulap sa pangonorin. Nabigo ang mga ibong sa tuwing umaga'y nagpupuri sa bagong liwayway. Walang nasisiyahan sa mga sandaling yaon kung hindi ang mga bulaklak na nagpapakasawa sa ulang hindi tumitila. Noon nasiyahan ang kanilang uhaw. ¿Ilan kayang puso't kalulwa ang sumusumpa noon sa panahon dahil sa pagkapinsala ng kanilang tipan?
Datapwa't nagmasungit man noon ang panahon, ay may isang binatang nagtatanghal ng kanyang kagitingan. Siya ay si G. Francisco V. Dizon, kawal ng bagong kabihasnan. Siya ang lalong nagsikap na magsabog ng liwanag ng araw ng sigla ng kabataan sa nayon ng Sapote sa Pako. Ang ulan ay di niya ikinabalino, bagkus sa pamamagitan ng isang payong ay isa isang sinusundo ang kanyang mga kaibigan upang magtulongtulong sa pagbalangkas ng isang Samahan. Ano pa't walang alinlangang dapat sabihin na utang sa kanya ang kilusang yaon ng kabataan.
Sa isang tahanan sa nayon ng Sapote, Pako, Maynila, ay doon nagkatipon ang ilang magkakapanalig. At sa pangungulo nga ni G. Dizon, ay sumipot sa silong ng langit ng Pilipinas ang isang bigkis ng kabataang pilipino. Sa mungkahi ni G. Luciano Suarez ay bininyagan ng "Kabataang Sikat". At, palibhasa'y pawang tinitibukan ng isang pusong uhaw sa dunong at aliw, ang mga nagkakatipong yaon, ay «magpalakas at magpatalino» ang pinagsaligan ng pagkabuo ng Samahan. Aralan ang mga pinagkaitan ng ilaw ng dunong at aliwin ang mga ulila sa ligaya, iyan ang tanging layon. At sa gayon ay nayari ang balak ni G. Dizon. Dapat alalahaning kinabukasan ng araw na yaon, ay siyang ika 26 ng Agosto, araw na napakaningning sa dahon ng kasaysayan ng Pilipinas, sapagka't siyang araw ng unang pagsigaw ng kalayaan ng bayang api ng kapwa bayan.
Nang sumunód na Linggo, unang araw ng Septiyembre, ay nagpulong na muli ang mga nagsisigasig sa pagbangon ng "Kabataang Sikat". Sa mungkahi ni G. Angel de los Reyes, ay binago ang pamagat at pinalitán ng "Kami Naman". "Kami Naman" ang ipinamagat, sapagka't sa ibabaw ng kalansay ng mga samahang nabuwag na, ang ibig sabihin ay "Kami naman ang magtutuloy ng layong itaguyod ang buhay ng mahihirap sa tugatog ng dangal"....
Katulad din ng ibang mga Samahan at Kapisanan ay inabot ng sakit na ningas-kugon ang "Kami Naman". Salamat sa ilang matatalinong manggagamot at ang sakit ay naihanap din ng lunas. Baga man ang "Kami Naman" noon ay para ng bangkay na malamig, dahil sa pagpapabaya ng ilan, ay muling sumigla. At noong ika 19 ng Oktubre ng taong 1912 rin, ay nagbitiw ng tungkulin si G. Francisco V. Dizon at si G. Angel de los Reyes ang napahalili, na naging Pangulo ng Samahan.
Ang bagong pangasiwaan ay nagpahayag noon din ng bagong palakad at binago na pati ang layon ng "Kami Naman". Boong puso namang pinagtibay ng lahat at sinalubong ng magiliw na palakpakan.
Ang mapanglaw na daing ng mahirap, ang malungkot na taghoy ng api, ang malumbay na hibik ng mahina, iyan, iyan ang nagbukas ng bagong isipan sa puso at diwa ng bagong Pangulo. Binago nga ang dating saligan ng Samahan. Ang layong magliwaliw at magpatalino ay dinagdagan ng pagdadamayan. Sa gayon, ay hindi pawang kabataan lamang ang yumakap sa "Kami Naman", kung hindi sampu ng may mga gulang na ay nakitulong.
"Buhayin ang naghihingngalong pagkakapatiran" ang naging saligan na ng "Kami Naman". At ang naging pananalig ay "Ang hirap ay bunga ng kapabayaan, at na sa tiyagá ang pagtatagumpay".
Kapalaran mandin ang siyang sumubaybay sa bagong pangasiwaan at ng sumunod na Sabado ng pagkahalal sa kanila ay nagtanyag na ng kanilang di karaniwang lakas at magagawa. Sa bahay paaralan sa daang Dart, Pako, ay ginanap ang pagtatanghal ng Samahan. Sa lamayang yaon ay may apat na raang tao ang dumaló. Ilang matatalino at litaw na mananalumpati ang nagpaningning sa pagdiriwang. (Ang buong tala ng kasayahang yaon ay matutunghayan sa pangalawang aklat ng Aklatang "Kami Naman" na Tuntunin ng Pulong.)
Dahil sa bagyong nanalanta sa Sebú noong Oktubre ng 1912, ang "Kami Naman" ay nagsimula ng pakikisama sa bayan. Binahaybahay na tinawagan ang maawaing pusó ng pilipino sa Sapote, at lumikom ng isang halagang iniabuloy sa mga nasawi. At dahil sa pagkamatay ng ilang angkan ng mga kanayon na kapwa anak-dalita, ay dumulog na naman ang "Kami Naman" sa bahaybahay upang abuluyan ang kapatid na dinatnan ng palad. Dapat talastasing ang mga unang inabuluyan ng "Kami Naman" ay mga taong ni ayaw man lamang makiyakap sa Samahang ito.
Sa ikapapaanyo ng damayan ay bumalangkas ng mga batas na susundin ng magkakapatid; at mula ng unang araw ng Disyembre ng 1912 ay nagsimula sa pag-iral. Marami rin ang mga namatay at namatayang mga kapatid. Sa malinis at maselan na pangangasiwa ng Ingatyamang si G. Dario Malonzo, lahat ay pawang tumanggap ng abuloy na nararapat. Walang nabinbin sa kanyang karapatan, bagkus ang lahat ay pawang nagtamo ng nauukol sa kanila sa lalong madaling panahon.
Dumatal ang ika 30 ng Disyembre ng 1912, araw na ipinangingilin ng lahat ng pilipino. Ang "Kami Naman" at ang nayong Sapote ay nagtuwang sa pagbubunyi sa lalong dakilang taga Silangan. Nagdaos ng isang dulang hayag, nagkaroon ng tugtugan, nagilaw ang boong nayon at nagtayo ng mga arko. Ang lalong kapunapuna ay ang pagiisa ng nayon na pawang parol ng "Kami Naman" ang ginamit. At natapos sa ganap na kasyahang loob ng lahat. Ang salaping lumabis sa pagdiriwang ay inihandog sa "Kami Naman" ng kapulungan ng nayon, na parang ganting pala sa maayos na pangangasiwa sa pagdiriwang.
Sumunod na ibinunsod ng Samahan ay ang balak ni G. Marcelino Dizon na lumikom ng isang kusang ambagan upang ibili ng kasangkapang pang-apula ng sunog. Nakatagpo ang balak na ito ng mga balakid at binaka ng ilang di nasisiyahan. Gayon man ay pinangatawanan din ng Samahan at nakabili rin ng mga palakol at timba na magagamit karakaraka sa isang simula ng sunog. Hanggang ngayon ay nakatanghal at nakahanda ang mga kasangkapang ito sa nayong Sapote.
Ang munisipyo ng Maynila ay siya namang hinarap ng "Kami Naman". Sunodsunod na daing at kahilingan ang iniharap upang ang nayong kinatatayuan ng Samahan ay ipaayos. Pinilit na maglagay man lamang ng gripo, sapagka't noon ay nagkakahalaga ng anim ó limang sentimos ang bawa't dalawang timba ng inumin sa pook na yaon. Bihirang linggo ang walang panawagan sa pitak ng pahayagan sa Maynila. At humangga sa paglalagay nga ng gripo at pagtatakda ng pamahalaan ng apat na libong piso sa ikaaayos ng nayon. Ito ang lalong malaking tagumpay na tinamo ng "Kami Naman".
Upang iligtas sa sakit ang mga kanayon dahil sa malabis na paglulusak sa pook ng Sapote, ang "Kami Naman" ay nagtayo ng mga tulayang kawayan sa tulong ng nayon.
Nang hakutin ng mga sanitaryo ang mga kawani sa Limbagan ng Pamahalaan at kulungin sa Pagamutang San Lasaro, dahil sa mikrobyo ng dipterya, ang "Kami Naman" ay siyang tangi at kusang umabuloy sa mga napinsalaang yaon. Wala ni isang kasapi sa "Kami Naman" na napalahok doon, datapwa't ginawa ang pagdamay sa paniniwalang magkakapatid na lahat ang mahirap. At ito'y tinugon ng di gagaanong pasalamat ng mga dinamayan. Noon ay Marzo ng 1913.
Sa gayong mga ipinakisama ng "Kami Naman" sa bayan ay marahang sumusungaw ang kanyang kabantugan. At lalo pang nabantog siya pagkatapos ipagbunyi ang ika isang taong buhay ng Samahan. Paano'y dalawang araw na ginawa ang kasayahan: ika 13 at ika 14 ng Septiyembre ng 1913. Nagbukas ng timpalak ng mga dula at gilasan ng artista, na siyang kaunaunahang timpalak na may ganitong uri na idinaos sa sangkapuluang Pilipinas. Nagdaos pa ng isang misang alaala sa lahat ng mga kasaping nangamatay sa ilalim ng watawat ng "Kami Naman". Nagkaroon ng binyag at kumpil at maghapong mga palaro. Ang nabantog na banda ng Meralko ay siyang tumugtog. At tinapos ang kasayahan sa isang magiliw na salosalong kapatid. Alinsunod sa mga pahayagan dito sa Maynila ay mahigit na apat na libong tao ang dumalo sa mga pagdiriwang na yaon. Dapat namang magkatotoo, pagka't may mga nagtayo pa ng mga tindahan at lahat halos ng tahanan sa Sapote ay may kanikanyang handa. Ano pa't ang pagdiriwang ng "Kami Naman" ay naging parang pista ng nayon. Sapul na noon ang "Kami Naman" ay nabantog na ng gayon na lamang at ang lalong nakatawag sa diwa ng marami ay ang mga kartelong nagsabit sa trambiya na nagbansag ng kasiglahang ipamamalas ng "Kami Naman".
Ang isa pa sa mga pagdiriwang ng Samahang ito na hinangaan din ng madla ay ang pagtatanghal ng mga "Bituin" ng "Kami Naman". Ginanap noong ika 21 ng Disyembre ng 1913, sa Dulaang Angel sa Singalong. Mahigit sa tatlong libong tao ang nanood. At noon ay minsan pang itinampok ang mayamang uri ng mga babaing pilipina.
Sa mga pamamahayag ng bayan ang "Kami Naman" ay palaging nakikilahok; nguni't pakikilahok na di sa gayongayon na lamang, kung hindi pakikilahok na kapunapuna; yaong nakapagpaparingal at umaani ng papuri. Kung walang karrosa ang "Kami Naman" ay nakalulan naman sa sasakyan ang kanyang mga kinatawan. Datapwa't hindi sa iisang sasakyan lamang kung hindi sa pito o labing apat kaya. At sa loob ng dalawang taon ay labing dalawang ganting pala ang tinamo ng "Kami Naman". ¿Ano pang sigla ang hahanapin? ¿Ano pang kilos ang magagawa? Wala na. Hanggan diyan na lamang talaga ang isang samahan.
Kasabay ang pagsisigasig na magtamo ng lalo at lalong karangalan, ang "Kami Naman" ay nagpapakatatag sa kanyang tayo. Inakala ng Pangulong De los Reyes na ang pagkakaibaiba ng hilig ng mga kasapi ay dapat tapatan ng kanikanyang ikasisiyang loob. Dahil dito ay binahagi niya ang "Kami Naman" sa iba't ibang Lupon na may kanikanyang uri, layon, pananalapi, at mga kaanib.
Ang unang Lupon ay ang Damayan. Magabuloy sa namatay o namatayang kasapi ang layon. Lupon sa Kalakal ang pangalawa at nagsimula ng pagkilos noong Pebrero ng 1913. Disyembre ng 1913 itinatag ang Lupon ng mga Bituin na binubuo ng pawang mapanghalinang binibini. Sila ay mga kasaping pangdangal sa "Kami Naman". Disyembre ring yaon ng itatag ang Lupon sa Pagpapalakas. Bago sumipot ang masikap at masiglang Lupon ng mga Manunulat.
Lahat ng lupon na ito ay nagtanghal ng kanikanyang lakas at magagawa. Bawa't isa'y naghandog ng matatayog na papuri sa boong Samahan. At sa lubos na paghanga ng isang kasapi sa "Ilog Beata" sa kakisigan ng "Kami Naman" ay tinula niya ang kasunod:
"KAMI NAMAN"
Bayang inaapi, ako'y nananalig
na ang bawa't sikat ng araw sa langit,
taglay ang tinig mong malungkot na tinig.
At iya'y hindi ko matalos kung bakit
ikaw'y lumuluha, ikaw'y tumatangis
gayong may lakas ka't may Bayaning Bisig.
Subali't hintay ka; aking ibubuhay
ang isang alagad na dapat asahan.
Lumingon ka roon, sa dakong Timugan
at mamamalas mong na nawawagayway
ang isang Bandilang kapitapitagan
ng kilala't bantog na ang KAMI NAMAN.
Yao'y Kapisanang sagana sa lahat,
sagana sa dunong, sagana sa lakas
at hindi marunong matakot sa tawag
ng kanyang kalabang mayaman sa gilas,
pagka't alam niya't kanyang natatatap
na ang Mundong ito'y Mundo ng pangarap.
Isang Kapisanang ang bawa't kasapi
ay may siglang taglay na kahilihili:
isang Kapisanang ang hakbang ay laging
tungo sa pagsulong, tungo sa lwalhati:
sapagka't ang kanyang darakilang Mithi'y
itanggol ang api: matwid ay maghari.
Yao'y binubuu ng dukha't mayaman
ng mangmang at paham, bata at may gulang,
sapagka't ang kanyang isang patakaran
na salig sa loob noong Kapisanan,
ang dukha'y ibangon, ang aba'y tulungan,
wala ni mataas; pawang pantaypantay.
At, ito'y tulain ng mga makata,
dakila sa lalong Samahang dakila,
maningning sa lalong maningning na tala;
at sapagka't ito'y butihing diwata,
ako, ikaw, sila, ang lahat na'y pawa
namang gumigiliw at nagsisihanga.
Kay Francisco Dizon dapat kilalanin
ang pagkakatatag ng napakagiting
na Samahang yaong may tanging layunin:
siya ang pumukaw, siya ang gumising
sa nangatutulog na mga damdaming
na nangalalango sa pagkakahimbing.
Angel de los Reyes: iyan ang pamagat
ng kanyang pangulo nang ito'y matanyag;
Rosendo S. Cruz: isa ring masikap;
Yaman na ang Bayan sa gitna ng gubat
ay hindi nagtamo ng magandang palad
kung kaya nangyaring yao'y itinatag.
Hindi ba't ang taong likha ni Bathala
ay taglay sa kanyang pagsipot sa lupa
ang mga Tuntuni't Batas ng Paglaya?
Kung ito'y totoo: ¿bakit lumuluha
tayong naririto? Pangarap nga yata
lamang ang umasa't maghintay sa wala.
Hindi lamang yoon para sa lalaki
kung hindi laan din sa mga babai:
naron si Pascuala Pintor na may iwing
ngiti na ang bawa't ngiti ay pagkasi;
naron si Conchita; at isa pang saksi,
si Anitang laging dinidilidili.
Nangagsapisapi ang mga binata,
ang kadalagaha'y humalo sa haka
na ang Langit nati'y itanghal, ipala,
sapagka't ang ating darakilang nasa'y
ibangon ang bayan nating lumuluha't
humarap sa lalong malakas sa lupa.
Oo nga at tunay na dito'y nagkalat
ang mga Samaha't Kapisanang tanyag
subali't tulutang aking maisaad
na ang KAMI NAMAN Samahang mahirap,
sa matuling agos ng luha ng palad,
ay ito ang siyang darampi, huhugas.
Ramon S. Torres
Taga "Ilog-Beata".
Tundo, Maynila, K. P.
Sa likod ng mga papuring ito sa "Kami Naman" ay mayroon namang mga naiinis sa di maalamang sanhi. Aywan kung anong suliranin ang nagbubuyo at ang mga ito ay nagpapakaimbi sa pagwawasak ng Samahan. Kinakalaban ang sariling damdamin, niyuyurakan ang sariling dangal, at binubulag ang sariling paningin. Hindi pa man ipinanganganak ang "Kami Naman" ay binanta ng lasunin. Sa kanila ang lahat ng kilos ng "Kami Naman" ay pawang hindi matwid. Salamat sa pusong matimpi ng Pangulong De los Reyes at di man siya natukso. Salamat din sa kalamigang loob ng mga kasapi at di man sila nabalino. Talagang gayon: ang tao habang natatanyag ay lalong dumadami ang kaaway. At ang Samahan upang mabuhay kung minsa'y dapat magkaroon ng mga kalaban.
Kung paanong sa kasaysayan ng Pilipinas ay may isang siglo oscuro o isang daang taong madilim, ang "Kami Naman" ay nagkaroon din. Dahil sa katapangan ng isang kalulwa at dahil sa pagkatupad ng wikang ang pagtitiwala'y nakamamatay, ay nagkaroon ng isang maalingawngaw na usapin ang mga nagtataguyod ng Samahan. Dapat malamang ang usapin ay sa ilang tao lamang at di ng boong Samahan. Ang Pangulo at ang Ingatyaman ay kapuwa inupasalaang umano'y mga magnanakaw. Hinubaran ng puri at tinanghal na mga magdaraya. Hindi na kinilala ang pagkatao ng mga nagbintang at pinagbibintangan. Hindi na siniyasat ang kasaysayan ng isa't isa. ¡Kay taas na ganting pala sa nagpapakamatay sa pagtataguyod ng isang Samahan! Sa gayo'y umawit ng tagumpay ang mga sumasamantala sa sigalot. Ang pagkatagpo nila ng babaing lumabag sa kanyang kahinhinan ay siyang nagpatibay sa paguusig na ito. Nguni't sa pitak ng mga pahayagan ay tahasang inilahad ni G. De los Reyes, ang boong nangyari. At sa likod ng sigalot na ito ang mga umusig din ang nagpapahayag na batid nilang walang salaping nawawala. Ano pa't paghihiganti o pagkainis lamang ang kanilang ginawa. Matapat na awa ang dapat iyukol sa namamatay sa pagtupad sa kanyang pananalig....
Ipalagay ng ang Pangulong De los Reyes at ang Ingatyamang Malonzo, ay nagkasala; bulagin na natin ang ating dangal at bingihin na natin ang ating damdamin; aminin ng sila'y nagkamali: ¿ano ngayon? ¿Anong kapinsalaan mayroon sa Samahan? ¿Ang G. De los Reyes ba at ang G. Malonzo ang "Kami Naman"? ¿Sila bang dalawa ang bumubuo ng Samahan? ¡Hindi! ¡Hindi! At ang sumamba sa gayon ay walang pagsampataya sa kanyang dangal....
Upang pabulaanan pa ang kumalat na balita, na ang "Kami Naman" ay naligalig, ay na ito naman ang bahagi ng ilang salaysay ni G. De los Reyes:
"....Sa isang Samahang na walang tumitiwalag ni itinitiwalag
na kaanib, ang Samahang iyan ay buo, matatag, at buhay. Iyan ay
pinaghaharian ng kapayapaan at sapupo ng lalong matamis, dalisay,
at matimyas na pagkakapatiran...."
Palibhasa'y lubos ang pagtitiwala ng mga kaanib sa "Kami Naman" sa kanilang Pangulo at Ingatyaman ang Samahan ay di mang naligalig sa sigalot na nangyari sa mga nagtataguyod ng Samahan. Bagkus lalong nagibayo ang sikap at sigla. At upang lalong mapaayos ang Damayan ay itinigil ng may dalawang buwan. Ang Damayan lamang ang itinigil dahil sa pagbibitiw ng tungkulin ni G. De los Reyes. Pagkatapos ayusin ay naghahalili ng Pamahalaan ng Samahan. Ano pa't malaking kabulaanan ang ipinamamansag ng iba na nalansag na raw ang "Kami Naman". Hindi, hindi nalalansag. Hayan at kumilos ng boong sigla at boong ningning. Gaya rin ng dati ay nakatayo pa ang kanyang mga haligi.
Sa kabantugan ng "Kami Naman" ay malaki ang naitutulong ng Lupon ng mga Manunulat. Nagbukas ito ng isang aklatan sa kapakinabangan ng lahat. Kasapi at hindi sa "Kami Naman" ay binibigyan ng laya. Doon ay sarisaring pahayagan at iba't ibang aklat ang nagaantabay sa kahi't kanino.
Bukod sa pagsisikap ng Lupon ng mga Manunulat ng "Kami Naman" na makapagpalabas ng mga akda, ay naguukol din ng panahon sa paglilinang ng wikang tagalog. Ang katotohana'y napalaban na sila sa tanyag na Aklatang Barusog. Ang mga taga "Kami Naman" ay ayaw gumalang sa pagpatay ng N sa piling ng G. Ano pa't hindi sila kaayon sa modang ang ANG ay isulat ng AG (pinatay ang N). Ang mga taga Aklatang Barusog ay nagtanggol naman sa kabilang panig.
Sa mga ikinilos na ito ng Lupon ng mga Manunulat ng "Kami Naman" ay kinilala ni G. Sofronio G. Calderon ang kanilang pagsusumakit. At na ito ang isa niyang lathala na tumutukoy sa:
KAPAKANAN ÑG WIKANG TAGALOG
Ito ngang wikang Tagalog, itong wika nina Solima't Lakandula,
nila Balagtas at Pilapil, nila Rizal na ngayo'y kasalukuyang
pinagmamasakitan ng Aklatang KAMI NAMAN, ay hindi lihim, at sa
katunayan ay nariyan ang lagda ng mga bantog na mananalaysay
na kumilala ng kasakdalan ng wikang ito, palibhasa'y ang wikang
Tagalog ay isang wikang may sariling likas, may sariling ganda, may
sariling yaman at isang wikang maipagbabadiya ng tanang saloobin at
damdaming sumasapuso't ísip ng tao; anopa't sa katagang sabi, itong
wikang Tagalog na ating kinamulatan, nilakhan at pinaka kaluluwa
ng ating bayan ay may dakilang kapakanan ayon sa pagkakaakma't
pagkakabalangkas sa isang paraang tumpak at kagilagilalas.
Sofronio G. Calderón.
Dahil sa talino ng isa sa mga "Bituin" ng "Kami Naman" ang Lupon ng mga Manunulat ay nagkamit ng karangalang sa "Kami Naman" nanggaling ang ikatlo sa mga babaing pilipina na kumatha ng kasaysayan. Iyan ay si Bb. Pascuala Pintor na sumulat ng nobelang "Tagumpay ng Api", na siyang unang aklat na pinalabas ng Lupon ng mga Manunulat. Kung ¿ano ang "Tagumpay ng Api"? ang isang liham ni G. Aurelio Tolentino ang dapat sumagot:
"Bb. Pascuala Pintor.
"Mahal na binibini:
"Tinanggap ko po at pinasasalamatan ang mahalagang handog ninyo sa
akin, isang salin ng inyong matalinong nobelang "Tagumpay ng Apí".
"Kulang ang lahat ng papuring kaya kong sabihin, upang tumbasan
ang hiwagang sarap ng aklat na nabanggit. Bukod sa talagang
may kalugodlugod na ganda sa pagkakahanay ng mga salitang bihis
ng kanyang mayayamang isipan, ay naghahandog pa sa damdamin ng
ulirang buhay na gaya ng kay Teban, aralan gaya ng kay Titay at
katarungang gaya ng kay Mameng at kay Leon.
"Palibhasa'y marami na ang mga nobelang Tagalog; dahil sa mga
mahahalaga rin naman ay maitutulad sa isang kuwintas na gintong
sinasagisag ng bagong buhay. Ang "Tagumpay ng Apí", ngayong
mapakituhog sa kuwintas na iyan, ay naging pinakamaluningning
na «relicariong» tinampakan ng makikinang na batong diamante,
at may mahal na laman sa loob, ang buhay na larawan ng kabaitang
nagtagumpay sa dagok ng kapaslangang binigti ng katarungan ng
sariling damdamin.
"Naghihintay pagutusan ang talisuyo nilang si
"Aurelio Tolentino.
"Maynila, ika 30 ng Junio ng 1914."
Sumunod na pinalabas ng mga manunulat ng "Kami Naman" ang aklat ni G. Rosendo S. Cruz. "Tuntunin ng Pulong" ang pamagat at gaya rin ng "Tagumpay ng Api" ay nagtamo ng mga bati at papuri. Isa na rito ang kalatas ng isang taga Malabon, Rizal, na si G. Amado Jacinto. Aniya'y
"Malabon, Rizal, S. P.
"Ika 30 ng Okt., 1914.
"G. Rosendo S. Cruz.
"Mahal na kaibigan: Tinanggap ko ang isang salin ng iyong mahalaga
at munting aklat na ang pamagat ay "Tuntunin ng Pulong", at ako'y
nagpapasalamat ng marami.
"Rosendo, ang iyong aklat, sa ganang sarili ko, ay dapat mong
ipagkapuri. ¿At bakit? Sapagka't sa aklat mong itong maliit at mura
lamang ay mayroon kang isang dakilang bagay na matuturo. At ito'y
ang pagpapakilala mo sa iba, na ang kahalagahan ng isang katha'y
wala sa kapal at sa laki, kundi nasa uri at saka sa layon: uring
siyang bilang pinakapagaari ng isang aklat, at layon namang siyang
tunay na ariariang kinapapalamnan ng dañgal ng isang kumatha.
"Ang uring tinutukoy ko rito ñgayon ay hindi ang tungkol sa
kalinisan o karumham ng literatura, kundi ang kung nakapagtuturo
o hindi nakapagtuturo; at ang sa layon nama'y kung mabuti o híndi,
samakatuwid ay kung ang pakinabañgan o makinabang lamang.
"Kapag ang isang aklat ñga'y may uring nakapagtuturo at may
mabuting layon, para sa akin ay sukat na, upang kalugdan kong
basahin at hanggang sa purihin pa pati ng kumatha.
"¡At lalo pa marahil, kung ang kumathang iya'y isang kaibigang
katulad mo! ¿Hindi ba?
"Tungkol sa pagbabasa ng mga aklat ay aking maipagtatapat sa iyong
ako ñga'y mayroon ng kakaibang panglasa kay sa dati, at ang sabi
ko'y ganito, sapagka't hindi na ako nalulugod ñgayon sa mga Felipe
Trigo at Eduardo Zamacois, diyan sa mga mapaglarawan at mapaglikha
ng mga kuwadrong nakapagpapagalaw ng laman at nakapagpapakalam
ng balat, na sa mahinang loob ay sapat makapagdulot ng isang
masidhing pagkakilití; kundi doon na unti-unting nawiwili ang
aking loob sa mga Heberto Spencer at Samanuel Smiles, sa mga Noé
Porter at Tomas Stanley.
"At dahil sa ganitong pagbabago ng aking hilig, ay huwag ilalaki ng
iyong loob na ipalagay at sabihing kong ang aklat mo'y lalo pang
kapuri-puri kay sa di iisa't dadalawang naghahalaga riyan ng 40
at 50 sentimos, sa pagka't ang iyo'y nakatutulong sa pagtitipid
ng panahon ng mga samahan kung sila'y may pinagpupuluñgan,
samantalang ang mga yao'y pawang mga awit ding mistula ng nakalipas
na panahon natin, iba ñga lamang ang pañgalan, anyo at bihis;
dapuwa'y sing-isa ring walang nagagawa kundi ang magparami ng
mga pañgahas, pilyo, at palalo.
"Iyan ang mga sanhi, kung kaya't baga man may kulang at di mo
binuó ang "Tuntunin ng Pulong" na iyong sinulat, ay hinahandugan
din kita ng isang maligayang bati, na kasabay ng pakikikamay ko'y
tanggapin mo rito sa tapat, at natatalaga mong kaibigan.
(May lagda.) "Amado Jacinto."
Ang ikatlong aklat na ipinalimbag ay ang "Agawan ng Dangal" na akda naman ni Bb. Fausta Cortes. Ang nagpanukala't nagtatag ng mga balitang "Ilaw at Panitik", "Aklatang Barusog" (mga Samahan ng mga manunulat na tagalog) at "Hijos del Siglo" na si G. Honorato H. de Lara ay siyang nagpakilala sa madla kung ano ang "Agawan ng Dangal".
Isang liga ng indoor base ball ang itinanyag naman ng Lupon sa Pagpapalakas. Ang bituing Concepcion Magallanes ay siyang naghagis ng unang pukol ng bola. Limang team ang lumaro at ito'y ang "Marte", "Katubusan", "Sinag Kapuluan", "Makabayan", at "Kami Naman". Ang "Marte" ang nagtamo ng tanging gantingpala.
Ang Lupon ng mga Bituin ay kalabisan ng sabihin pa kung ano ang nagawa at ginagawa. Sukat ang ipagtapat na utang sa mga "bituing" ito, ang lahat ng ikinilos ng "Kami Naman". Paano'y sila ang buhay at kalulwa ng Samahan.
Patuloy sa magiliw na pagdadamayan ang Lupon sa Damayan.
Nguni't ang Lupon sa Kalakal ay napahimbing. Ang Lupon na ito lamang ang nagmintis. Gayon ma'y nakapagtayo rin ng tindahan noong Febrero ng 1913, baga man nabuhay ng may anim na buwan lamang.
Sa mga kasiglahang ito ng mga lupon ng "Kami Naman" ang Samahan ay palaging nakapagwawasiwas ng watawat ng tagumpay sa lahat ng kanyang balak. At man sa tuwing bago siyang panukala, ang mga pahayagan ay nangagsabing «Bagong maningning na dahon na naman ang mapaparagdag sa hinahangaang kasaysayan ng "Kami Naman".»
At dapat namang dakilain ang "Kami Naman", palibhasa'y isang samahang nakikipagkapatiran sa lahat, sampu sa mga nagpapakaimbi sa pagpatay sa kanya. Kung totoo mang may mga kamaliang nagawa ay totoo rin namang lalong marami ang tumpak na pinangatawanan.
Diyan natapos ang dalawang taong pamamahala ni G. Angel de los Reyes na nagwagi sa tatlong halalang sunod-sunod sa pagka Pangulo ng Samahan.
¡¡¡Panahon ang humatol sa magiging kapalaran ng mga samahang katulad ng "Kami Naman"!!!
HANGGA